Phán quyết của trọng tài Việt Nam có thể được xin công nhận và thi hành ở các nước thành viên Công ước New York 1958, vì Việt Nam đã gia nhập công ước năm 1995. Nhưng công ước chỉ mở cửa, không tự động thu tiền: bạn phải nộp đơn tại toà án nước nơi đối tác có tài sản, theo thủ tục và thời hạn của nước đó, với bộ giấy tờ đúng yêu cầu. Việc đầu tiên vì vậy là xác định tài sản của đối tác nằm ở đâu.
Bài này nối tiếp tình huống doanh nghiệp nhỏ đã có phán quyết thắng kiện ở Việt Nam, bên thua là doanh nghiệp nước ngoài không có gì tại Việt Nam và không tự nguyện trả. Bài không bàn chi tiết thủ tục từng nước, vì mỗi nước một khác; mục tiêu là giúp bạn chuẩn bị đúng, chọn đúng nơi và biết lúc nào thương lượng có lợi hơn.
Phán quyết thắng chưa phải là tiền về tài khoản
Phán quyết trọng tài là chung thẩm, có hiệu lực từ ngày ban hành. Ở Việt Nam, nếu bên thua có tài sản, bạn có thể yêu cầu thi hành qua cơ quan thi hành án dân sự mà không cần thủ tục công nhận. Nhưng khi toàn bộ tài sản của bên thua nằm ở nước ngoài, cơ quan thi hành án Việt Nam không có quyền với tài sản đó. Bạn phải đi qua hệ thống pháp luật của nước có tài sản.
Đây là lúc giá trị của việc chọn trọng tài thay vì toà án lộ rõ. Bản án của toà án Việt Nam muốn được thi hành ở nước khác thường phụ thuộc vào điều ước song phương hoặc nguyên tắc có đi có lại của nước đó, và nhiều nước không công nhận. Phán quyết trọng tài thì có Công ước New York với số lượng thành viên rất lớn, nên khả năng được công nhận cao hơn nhiều.
Dù vậy, hãy nhìn thực tế: thủ tục ở nước ngoài cần luật sư nước sở tại, dịch thuật, thời gian, và bên thua vẫn có thể phản đối. Với doanh nghiệp nhỏ, đây là một dự án cần lên kế hoạch, không phải một cú nhấp chuột.
Tìm tài sản của bên thua trước khi chọn nơi nộp đơn
Nộp đơn ở nước không có tài sản thì có công nhận cũng không thu được gì. Thông tin về tài sản quyết định bạn nộp ở đâu, nộp một hay nhiều nơi.
- Nơi đăng ký pháp nhân: nước nơi bên thua thành lập thường là nơi có tài khoản ngân hàng chính, văn phòng, tài sản cố định.
- Nơi có hoạt động kinh doanh: kho hàng, chi nhánh, công ty con ở nước thứ ba; lưu ý công ty con là pháp nhân riêng, không đương nhiên chịu nghĩa vụ của công ty mẹ.
- Khoản phải thu: bên thua đang bán hàng cho khách nào, nhận tiền qua ngân hàng nào; ở một số nước có thể yêu cầu thi hành trên khoản phải thu.
- Hàng hoá đang lưu thông: lô hàng của bên thua đang đi qua cảng của nước nào; cơ hội này ngắn và cần luật sư địa phương hành động nhanh.
- Nguồn thông tin: cơ sở dữ liệu đăng ký doanh nghiệp công khai, báo cáo tài chính công bố, thông tin trên vận đơn và chứng từ các giao dịch trước, dịch vụ điều tra tài sản hợp pháp ở nước sở tại.
Ghi lại nguồn và ngày thu thập từng thông tin. Tài sản có thể bị chuyển đi, nên thông tin cũ vài tháng cần được kiểm lại trước khi nộp đơn.
Bộ giấy tờ thường cần và việc chuẩn bị tại Việt Nam
Theo Công ước New York, bên xin công nhận cần nộp phán quyết và thoả thuận trọng tài, cùng bản dịch nếu ngôn ngữ khác ngôn ngữ chính thức của nước công nhận. Mỗi nước có thể có yêu cầu hình thức thêm. Nhiều việc trong số này làm được ngay tại Việt Nam, trước khi thuê luật sư nước ngoài.
| Giấy tờ | Yêu cầu thường gặp | Chuẩn bị tại Việt Nam |
|---|---|---|
| Phán quyết trọng tài | Bản gốc có xác thực hoặc bản sao được chứng thực hợp lệ | Xin tổ chức trọng tài cấp bản sao; làm thủ tục chứng thực, hợp pháp hoá theo yêu cầu nước đến |
| Thoả thuận trọng tài | Bản gốc hoặc bản sao được chứng thực hợp lệ | Hợp đồng gốc có điều khoản trọng tài, hoặc văn bản thoả thuận riêng |
| Bản dịch | Dịch sang ngôn ngữ chính thức của nước công nhận, có xác nhận | Có thể dịch tại Việt Nam nếu nước đến chấp nhận; nhiều nơi yêu cầu dịch thuật viên của họ |
| Giấy tờ về tư cách người nộp | Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, giấy uỷ quyền cho luật sư | Chuẩn bị bản dịch, chứng thực, hợp pháp hoá lãnh sự nếu nước đến yêu cầu |
| Bằng chứng về thông báo cho bên thua trong tố tụng | Không phải luôn bắt buộc, nhưng giúp phản bác phản đối | Xin tổ chức trọng tài xác nhận các lần gửi thông báo, biên bản phiên họp |
Kiểm yêu cầu cụ thể với luật sư nước sở tại trước khi làm chứng thực và dịch thuật, để tránh làm hai lần.
Những phản đối bên thua thường đưa ra
Khi bạn nộp đơn, bên thua thường được thông báo và có quyền phản đối. Họ chỉ có thể dựa vào các căn cứ từ chối công nhận mà công ước cho phép, được áp dụng theo cách hiểu của toà án nước đó. Các phản đối hay gặp gồm: thoả thuận trọng tài vô hiệu, bên thua không được thông báo thích đáng hoặc không thể trình bày ý kiến, phán quyết vượt quá phạm vi thoả thuận, thành phần hội đồng không đúng thoả thuận, phán quyết đã bị huỷ hoặc đang bị yêu cầu huỷ ở nước nơi tuyên, và việc công nhận trái trật tự công cộng của nước công nhận.
Một phản đối đáng lưu ý: nếu bên thua đã yêu cầu toà án Việt Nam huỷ phán quyết, toà án nước ngoài có thể tạm hoãn xem xét chờ kết quả, và có thể yêu cầu bên thua cung cấp bảo đảm. Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, thời hạn để yêu cầu huỷ phán quyết là ba mươi ngày kể từ ngày nhận phán quyết, nên nếu thời hạn đó đã qua mà không có đơn, phản đối này yếu đi.
Chuẩn bị tốt từ khi vụ trọng tài còn đang diễn ra giúp bạn phản bác dễ hơn: lưu đầy đủ bằng chứng thông báo, biên bản phiên họp, các văn bản bên thua đã nộp hoặc lựa chọn không nộp.
Trình tự gợi ý cho doanh nghiệp nhỏ
Thứ tự dưới đây giúp bạn kiểm soát chi phí và thời gian, không lao vào thủ tục ở nhiều nước cùng lúc.
- Kiểm phán quyết đã có hiệu lực, không còn đơn yêu cầu huỷ đang chờ ở Việt Nam, hoặc nắm rõ tình trạng đơn đó.
- Gửi thư yêu cầu bên thua tự nguyện thi hành, kèm bản sao phán quyết, thời hạn cụ thể; nêu rõ bạn sẽ xin công nhận tại nước có tài sản.
- Song song, thu thập thông tin tài sản và xác định một nước ưu tiên.
- Xác nhận nước đó là thành viên Công ước New York và kiểm các bảo lưu, chẳng hạn nguyên tắc có đi có lại hay chỉ áp dụng cho quan hệ thương mại.
- Liên hệ luật sư nước sở tại để biết thời hạn nộp đơn, toà có thẩm quyền, giấy tờ cần, khả năng xin biện pháp bảo toàn tài sản trong khi chờ.
- Chuẩn bị bộ giấy tờ tại Việt Nam theo danh sách luật sư đưa, rồi nộp đơn.
- Giữ kênh thương lượng mở trong suốt quá trình; bên thua thường cân nhắc lại khi thấy đơn xin công nhận đã được nộp.
Các khoản chi phí cần tính trước khi đi tiếp
Luật sư nước sở tại. Đây thường là khoản lớn nhất. Hỏi rõ cách tính phí theo giờ, trọn gói theo giai đoạn hay theo kết quả nếu luật nước đó cho phép, và ước tính cho cả trường hợp bên thua phản đối.
Dịch thuật, chứng thực, hợp pháp hoá. Tuỳ yêu cầu của nước đến, có thể phải dịch phán quyết, hợp đồng và nhiều văn bản khác bởi dịch thuật viên được công nhận, kèm thủ tục chứng thực tại Việt Nam và cơ quan đại diện.
Án phí, lệ phí tại toà nước ngoài. Mỗi nước một cách tính; một số nơi yêu cầu bên nước ngoài nộp khoản bảo đảm chi phí tố tụng trước khi xét đơn.
Chi phí thi hành sau khi được công nhận. Công nhận xong vẫn cần thủ tục thi hành theo luật nước đó, có thể phát sinh phí cho cơ quan thi hành hoặc người được uỷ nhiệm.
Thời gian của chính bạn. Chủ doanh nghiệp nhỏ thường quên tính thời gian theo dõi hồ sơ, họp với luật sư, tìm giấy tờ. Ghi khoản này vào để quyết định có nên thương lượng một mức thấp hơn nhưng thu ngay. Phán quyết có thể đã buộc bên thua chịu một phần chi phí trọng tài, nhưng chi phí thi hành ở nước ngoài có được hoàn lại hay không còn tuỳ luật nước đó.
Thương lượng sau phán quyết: khi nào có lợi hơn đi tiếp
Phán quyết là đòn bẩy mạnh nhất bạn có, nhưng đòn bẩy chỉ có giá trị khi bên kia tin bạn sẽ dùng nó. Một lá thư cho thấy bạn đã xác định tài sản, đã liên hệ luật sư ở nước họ, thường thay đổi thái độ của bên thua nhanh hơn nhiều lời nhắc chung chung.
Thương lượng có lợi hơn khi chi phí và thời gian thi hành ở nước ngoài lớn so với số tiền, khi bên thua có khó khăn tài chính thật và có thể trả dần, hoặc khi hai bên còn cơ hội làm ăn. Thoả thuận thi hành nên ghi rõ số tiền, lịch trả, hậu quả khi chậm, và rằng bạn giữ quyền thi hành toàn bộ phán quyết nếu bên thua vi phạm thoả thuận.
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp phần mềm nhỏ ở Đà Nẵng thắng phán quyết đòi phí dịch vụ từ một khách hàng nước ngoài. Sau khi doanh nghiệp gửi thư kèm thông tin tài khoản ngân hàng của khách ở nước sở tại và xác nhận đã có luật sư địa phương, khách đề nghị trả phần lớn số tiền trong ba đợt. Doanh nghiệp chấp nhận, ghi nhận rằng nếu chậm một đợt thì toàn bộ phần còn lại đến hạn và doanh nghiệp tiến hành xin công nhận phán quyết.
Câu hỏi thường gặp
Có thời hạn nào để xin công nhận phán quyết ở nước ngoài không?
Có, nhưng Công ước New York không đặt một thời hạn chung, mà để mỗi nước tự quy định. Có nước cho thời hạn vài năm, có nước áp dụng thời hiệu thi hành bản án. Vì vậy cần hỏi luật sư nước sở tại ngay sau khi có phán quyết, không chờ đến khi thương lượng thất bại.
Có thể xin công nhận ở nhiều nước cùng lúc không?
Có thể, nếu bên thua có tài sản ở nhiều nước. Nhưng mỗi nước là một thủ tục riêng với chi phí riêng, nên doanh nghiệp nhỏ thường chọn một nước ưu tiên nơi có tài sản dễ tiếp cận nhất, rồi mới mở rộng nếu cần. Cần theo dõi để tổng số tiền thu được không vượt quá phán quyết.
Bên thua chuyển tài sản đi trong lúc chờ thì sao?
Nhiều nước cho phép xin biện pháp khẩn cấp để bảo toàn tài sản trong khi chờ công nhận, nhưng điều kiện và thủ tục rất khác nhau. Đây là lý do nên liên hệ luật sư địa phương sớm và hành động nhanh khi có thông tin tài sản, đặc biệt với tài khoản ngân hàng và hàng hoá đang lưu thông.
Bên thua là công ty con của tập đoàn lớn, có đòi công ty mẹ được không?
Thông thường không, vì công ty con là pháp nhân riêng và phán quyết chỉ ràng buộc bên đã tham gia thoả thuận trọng tài. Chỉ trong những trường hợp đặc biệt theo luật của nước liên quan, như công ty mẹ đã ký bảo lãnh hoặc tham gia thoả thuận, mới có thể xem xét. Hãy kiểm hợp đồng xem có bảo lãnh không.
Nước của bên thua không phải thành viên Công ước New York thì làm thế nào?
Khi đó việc công nhận phụ thuộc vào luật nội địa của nước đó và các điều ước song phương nếu có, thường khó hơn và kém chắc chắn. Có thể xem xét tài sản của bên thua ở một nước thứ ba là thành viên công ước. Đây là lý do nên kiểm tư cách thành viên của nước đối tác từ khi ký hợp đồng.
Có cần bản dịch phán quyết sang tiếng nước ngoài nếu phán quyết đã bằng tiếng Anh không?
Nếu ngôn ngữ chính thức của nước công nhận không phải tiếng Anh, toà án nước đó thường yêu cầu bản dịch. Một số nước chấp nhận tài liệu bằng tiếng Anh trong một số trường hợp. Hỏi luật sư địa phương trước khi dịch để tránh dịch thừa hoặc dịch không đúng hình thức được chấp nhận.