Mâu thuẫn về việc dùng chung điện, nước sinh hoạt và công trình phụ (giếng, bể nước, bể phốt, đường ống) nằm đúng trong phạm vi hoà giải ở cơ sở mà Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 nêu ra; tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố có thể giúp hai nhà chốt cách chia tiền, chia việc sửa chữa và lộ trình tách riêng. Phần kỹ thuật như lắp công tơ riêng, đấu nối lại đường điện thì phải theo quy định của đơn vị điện lực, cấp nước.
Kiểu dùng chung này rất hay gặp: anh em ra ở riêng nhưng vẫn câu điện nhà cũ, hai nhà liền kề xây chung một bể phốt cho đỡ tốn, mấy hộ trong ngõ cùng dùng một giếng khoan. Ban đầu thân nhau thì không ai tính, đến khi giá tăng, đồ hỏng, hoặc một nhà đổi chủ thì sinh chuyện. Bài này đi qua cách hoà giải từng loại.
Vì sao chuyện dùng chung dễ thành mâu thuẫn
Gốc của gần như mọi vụ là không có thoả thuận ban đầu, hoặc chỉ có thoả thuận miệng với những người đã không còn ở đó. Ví dụ, ông bà cho hai người con câu chung một đường điện từ hồi chưa có công tơ riêng; mấy chục năm sau, con cháu hai nhà không ai biết ngày trước đã nói gì.
Thứ hai là cách dùng khác nhau. Một nhà có điều hoà, bình nóng lạnh, máy bơm, nhà kia chỉ có bóng đèn và quạt. Chia đôi hoá đơn thì nhà dùng ít thấy thiệt; chia theo đầu người thì nhà đông người thấy thiệt. Với nước, một nhà có vườn tưới, nuôi heo; nhà kia chỉ dùng sinh hoạt.
Thứ ba là chi phí sửa chữa. Máy bơm giếng hỏng, bể phốt đầy cần hút, ống nước vỡ dưới nền nhà một bên: ai trả, trả bao nhiêu, ai được quyền gọi thợ. Khi không có quy tắc, nhà nào cần gấp thì tự làm rồi đòi tiền nhà kia, và nhà kia thì cho rằng mình không được hỏi ý.
Cuối cùng là khi một nhà bán nhà, cho thuê. Người mới không biết, cũng không chịu những thoả thuận cũ, và mâu thuẫn bùng lên ngay trong tháng đầu.
Các cách chia tiền hay được chốt khi hoà giải
Không có cách chia nào luật bắt buộc giữa hai hộ gia đình với nhau; đây là chuyện các bên tự thoả thuận. Bảng dưới là các cách thường được chọn, kèm điều cần cân nhắc:
| Cách chia | Hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Lắp công tơ phụ, đồng hồ phụ cho từng nhà, chia theo số đo | Mức dùng hai nhà chênh nhau nhiều | Phần hao hụt chung giữa đồng hồ tổng và đồng hồ phụ cần thoả thuận ai chịu |
| Chia đều theo số hộ | Hai nhà dùng tương đương, ít thiết bị lớn | Dễ làm, nhưng dễ bất bình khi một nhà lắp thêm thiết bị |
| Chia theo số người ở | Chủ yếu dùng sinh hoạt, không kinh doanh | Cần cập nhật khi có người chuyển đến, chuyển đi |
| Một nhà trả cố định, nhà đứng tên hợp đồng trả phần còn lại | Nhà phụ dùng rất ít | Nên xem lại mức cố định theo mùa, theo giá |
| Chia chi phí sửa chữa theo phần hưởng lợi | Giếng, bể phốt, máy bơm dùng chung | Ghi rõ ai được gọi thợ, mức nào phải hỏi ý nhà kia |
Khi giữa hai hộ có chuyện bán lại điện, nước cho nhau, hãy dặn nhau kiểm tra quy định hiện hành của đơn vị điện lực, cấp nước về việc dùng chung, câu nhờ và giá áp dụng; hoà giải ở xóm không thay được những quy định đó.
Công trình phụ dùng chung: giếng, bể nước, bể phốt, đường ống
Xác định công trình đứng trên đất của ai. Giếng khoan, bể phốt thường nằm trên đất một nhà. Nhà kia có quyền dùng theo thoả thuận, nhưng việc ra vào sửa chữa phải được chủ đất đồng ý; ngược lại chủ đất cũng không được tự ý bịt bỏ khi nhà kia đang dùng hợp pháp.
Ghi lại ai đã bỏ tiền làm. Khi nói chuyện, hai bên thường nhắc lại công sức ngày xưa. Ghi rõ ai góp bao nhiêu giúp tính công bằng khi chia chi phí sửa, hoặc khi một bên muốn tách ra.
Đặt ngưỡng cho sửa chữa gấp. Ví dụ giả định: dưới một mức tiền nhất định, nhà nào phát hiện hỏng thì cứ gọi thợ, rồi chia theo tỷ lệ đã thoả thuận; trên mức đó thì phải báo nhà kia trước khi làm, trừ khi nguy hiểm.
Thoả thuận lịch vệ sinh, hút bể. Bể phốt chung, rãnh thoát nước chung cần lịch định kỳ. Có lịch thì không ai phải nhắc ai, và chi phí được chia trước, không thành món nợ bất ngờ.
Tính trước khi một nhà bán, cho thuê. Ghi rõ thoả thuận này áp dụng cả với người mua, người thuê, và nhà bán phải báo cho người mua biết. Không có điều này, người mới có thể từ chối mọi thoả thuận cũ.
Hoà giải từng bước cho chuyện dùng chung
Loại mâu thuẫn này thường gỡ được trong một hoặc hai buổi nếu chuẩn bị đúng:
- Một nhà đề nghị tổ hoà giải, mô tả cụ thể: dùng chung cái gì, từ bao giờ, đang bất đồng điểm nào.
- Hoà giải viên đến xem tận nơi: vị trí công tơ, đồng hồ, giếng, bể, đường ống; chụp ảnh để cả hai cùng nhìn.
- Mỗi nhà mang hoá đơn điện nước vài tháng gần đây, danh sách thiết bị dùng điện lớn, số người đang ở.
- Trong buổi chung, chốt trước nguyên tắc chia tiền hằng tháng, sau đó tới chi phí sửa chữa, cuối cùng là chuyện có tách riêng không và khi nào.
- Ghi thành văn bản hoà giải thành nếu hai nhà yêu cầu, ghi rõ con số, ngày trả, ai giữ hoá đơn.
- Hẹn xem lại sau một mùa, vì mức dùng điện nước thay đổi theo mùa nóng, mùa khô.
Nếu hai nhà chưa có số liệu để chia, đừng cố chốt ngay trong buổi đầu. Một thoả thuận tạm trong một hai tháng, kèm việc lắp công tơ phụ hay ghi số đồng hồ hằng tuần, thường giải quyết được tranh cãi tốt hơn mọi lời lý lẽ. Con số do chính hai nhà cùng ghi thì khó ai bác bỏ.
Một cuốn sổ chung: chi tiết nhỏ giữ được hoà khí lâu dài
Nhiều vụ hoà giải thành rồi lại tái phát chỉ vì sau vài tháng không ai nhớ đã trả bao nhiêu, ai đã ứng tiền sửa máy bơm. Cách đơn giản nhất là một cuốn sổ chung, hoặc một nhóm nhắn tin riêng của hai nhà, ghi mỗi tháng: số công tơ, số đồng hồ, tiền hoá đơn, phần mỗi nhà, ngày đã trả. Chi phí sửa chữa ghi kèm ảnh hoá đơn của thợ.
Sổ chung nên do một người giữ, thường là nhà đứng tên hợp đồng điện nước vì họ nhận hoá đơn. Nhà kia có quyền xem bất cứ lúc nào, và hai nhà nên cùng ký hoặc cùng xác nhận tin nhắn mỗi quý một lần. Việc này nghe có vẻ khách sáo giữa anh em, hàng xóm, nhưng thực tế nó bảo vệ cả hai: không ai bị nghi là tính sai, không ai phải nhắc nợ.
Khi có người mới vào ở, như con cái lập gia đình, người thuê nhà, cuốn sổ là cách nhanh nhất để họ hiểu thoả thuận đang chạy thế nào. Nếu sau này có tranh chấp phải đưa ra cơ quan khác, những ghi chép đều đặn có chữ ký hai bên cũng là chứng cứ có giá trị hơn nhiều so với lời kể.
Hướng bền nhất: tách riêng, và hoà giải giúp chia chi phí tách
Về lâu dài, cách ít mâu thuẫn nhất là mỗi nhà có công tơ điện, đồng hồ nước riêng, đứng tên hợp đồng riêng với đơn vị cung cấp. Thủ tục lắp đặt, điều kiện kỹ thuật, chi phí do đơn vị điện lực, cấp nước hướng dẫn theo quy định hiện hành; hai nhà nên hỏi trực tiếp ở điểm giao dịch của đơn vị đó.
Tổ hoà giải không làm thay thủ tục này, nhưng giúp được phần khó nhất: ai chịu chi phí tách, đường dây, đường ống mới đi qua đâu, có phải đục tường hay đào sân nhà ai không, và thời gian tách bao lâu thì chấm dứt cách dùng chung cũ. Nhiều vụ kéo dài chỉ vì không ai chịu bỏ tiền ra tách trước.
Với giếng và bể phốt, tách riêng tốn kém hơn và đôi khi không khả thi vì diện tích. Khi đó, thoả thuận dùng chung lâu dài, rõ ràng, có cả quy tắc chuyển giao khi bán nhà, là phương án thực tế hơn.
Dù chọn tách hay giữ chung, nên chốt một mốc thời gian cụ thể. Một lời hứa "khi nào có tiền sẽ tách" thường kéo dài vô hạn, và mâu thuẫn quay lại ngay khi hoá đơn tháng sau tăng. Mốc rõ ràng giúp hai nhà biết mình đang chờ điều gì.
Một ví dụ giả định: công tơ chung của hai anh em
Ví dụ giả định: ở một phường tại Cần Thơ, hai anh em ông Hùng và ông Dũng ở hai căn nhà liền kề, dùng chung một công tơ điện đứng tên người cha đã mất. Ông Dũng mở tiệm tạp hoá, có tủ đông; nhà ông Hùng chỉ có hai vợ chồng già. Mấy năm chia đôi hoá đơn, ông Hùng chịu; đến khi tiền điện mùa nóng tăng mạnh, vợ ông Hùng không chịu nữa. Hai bà chị dâu em dâu to tiếng, con cái hai nhà cũng không chào nhau.
Tổ trưởng tổ hoà giải sang xem, đề nghị lắp tạm một công tơ phụ cho nhà ông Dũng để có số liệu. Sau một tháng, số đo cho thấy nhà ông Dũng dùng gần ba phần tư. Buổi ngồi chung chốt: từ tháng sau chia theo công tơ phụ, phần hao hụt chia đôi; ông Dũng chịu phần lớn chi phí làm thủ tục tách công tơ riêng vì nhu cầu kinh doanh của ông lớn hơn; trong lúc chờ, ông Dũng trả bù một khoản cho ba tháng nóng vừa rồi.
Kết quả không chỉ là con số tiền điện. Hai nhà có một cách nói chuyện mới về chuyện chung, và khi giếng nước nhà cũ của cha cần sửa, họ đã tự ngồi lại chia mà không cần ai đứng giữa.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đứng tên hợp đồng điện có được cắt điện của nhà dùng chung không?
Tự ý cắt khi đang có thoả thuận dùng chung dễ gây thiệt hại và làm mâu thuẫn nặng thêm. Nếu muốn chấm dứt dùng chung, nên báo trước, cho thời gian để nhà kia làm công tơ riêng, và nhờ tổ hoà giải chốt lộ trình.
Có cần công tơ phụ được kiểm định không?
Với việc hai hộ tự thoả thuận chia tiền, công tơ phụ là căn cứ hai bên cùng chấp nhận. Nếu có tranh cãi về độ chính xác, nên tìm hiểu quy định về đo lường hiện hành và cân nhắc kiểm định, hoặc chuyển sang lắp công tơ riêng chính thức.
Bể phốt chung đầy, nhà kia không chịu góp tiền hút thì làm gì?
Trước hết nhờ tổ hoà giải chốt tỷ lệ chia và lịch hút định kỳ. Nếu tình trạng gây mất vệ sinh, ảnh hưởng cả khu, có thể phản ánh tới Uỷ ban nhân dân xã, phường. Về tiền đã bỏ ra, có thể yêu cầu nhà kia hoàn trả phần của họ theo thoả thuận.
Giếng khoan trên đất nhà mình, hàng xóm dùng nhờ lâu năm, có được thôi cho dùng không?
Nếu chỉ là cho dùng nhờ, không có thoả thuận ràng buộc, bạn có thể thôi cho dùng, nhưng nên báo trước hợp lý để họ tìm nguồn nước khác. Nếu trước đây hai nhà cùng góp tiền khoan, cần tính phần đóng góp đó khi chấm dứt.
Người mua nhà mới có phải theo thoả thuận dùng chung cũ không?
Thoả thuận giữa hai hộ cũ không tự động ràng buộc người mua, trừ khi người mua đồng ý. Vì thế, khi bán nhà, nên báo rõ cho người mua và để họ ký nhận thoả thuận, hoặc tách riêng trước khi bán.
Nhiều hộ trong ngõ dùng chung một đường ống nước thì hoà giải thế nào?
Tổ hoà giải có thể mời đại diện tất cả các hộ, chốt cách chia và cử một người giữ sổ. Khi việc liên quan tới hệ thống cấp nước chung của khu, nên báo thêm trưởng thôn, tổ trưởng dân phố và đơn vị cấp nước.