Con đã thành niên có nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ; con không sống chung với cha mẹ có nghĩa vụ cấp dưỡng khi cha mẹ không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, theo Luật Hôn nhân và gia đình. Khi anh chị em không thống nhất được ai góp bao nhiêu, tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố có thể giúp cả nhà ngồi lại chốt phần tiền, phần công của từng người. Nếu hoà giải không thành, cha mẹ hoặc người được luật cho phép có thể yêu cầu toà án buộc cấp dưỡng.
Đây là một trong những mâu thuẫn gia đình nặng nề nhất, vì nó đụng tới cả tiền bạc, tình cảm và lòng tự trọng. Bài này giúp người con đang gánh nhiều hơn, cũng như người con ở xa đang bị trách, hiểu hoà giải ở cơ sở giúp được đến đâu và nên chuẩn bị gì.
Nghĩa vụ của con với cha mẹ theo luật, nói gọn
Luật Hôn nhân và gia đình đặt ra hai lớp nghĩa vụ. Lớp thứ nhất là chăm sóc, phụng dưỡng: con có nghĩa vụ kính trọng, chăm sóc, nuôi dưỡng cha mẹ, đặc biệt khi cha mẹ ốm đau, già yếu, khuyết tật. Lớp thứ hai là cấp dưỡng: con đã thành niên không sống chung với cha mẹ phải cấp dưỡng cho cha mẹ trong trường hợp cha mẹ không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.
Mức cấp dưỡng do các bên thoả thuận, dựa trên thu nhập, khả năng thực tế của người có nghĩa vụ và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng. Khi có nhiều người con, các con cùng có nghĩa vụ; luật không chia đều một cách máy móc, mà để các bên thoả thuận phần đóng góp phù hợp với khả năng mỗi người. Không thoả thuận được thì toà án quyết định.
Luật Người cao tuổi cũng đặt trách nhiệm phụng dưỡng cho con, cháu và những người có nghĩa vụ nuôi dưỡng theo quy định. Hoà giải viên dùng những quy định này để giải thích cho các con, không phải để buộc tội ai, mà để cả nhà cùng có một điểm xuất phát chung.
Những dạng mâu thuẫn hay gặp
Ở các buổi hoà giải loại này, câu chuyện thường rơi vào một trong các dạng sau:
- Một người con ở gần, sống chung với cha mẹ, gánh hết việc chăm sóc hằng ngày; anh chị em ở xa không góp tiền, chỉ thỉnh thoảng gọi điện.
- Người con ở xa gửi tiền đều đặn nhưng bị trách là không về; người ở gần thì cho rằng tiền không bù được công thức đêm.
- Một người con đã được cha mẹ cho nhiều hơn, như đất, nhà, vốn làm ăn, nên các con khác cho rằng người đó phải lo chính.
- Một người con kinh tế khó khăn thật sự, không góp nổi, bị anh chị em coi là trốn tránh.
- Cha mẹ có lương hưu, có tiền tiết kiệm, nhưng một người con giữ và chi; các con khác nghi ngờ cách chi tiêu.
- Cha mẹ ốm nặng, chi phí điều trị lớn bất ngờ; không ai chuẩn bị trước nên cãi nhau ngay ở bệnh viện.
Nhận diện đúng dạng mâu thuẫn giúp hoà giải viên chọn hướng gỡ. Dạng cuối cần chốt nhanh, dạng tiền lương hưu cần minh bạch sổ sách, dạng "đã được cho nhiều" cần nói chuyện về công bằng chứ không chỉ về luật.
Chuẩn bị buổi hoà giải chia phần cho cha mẹ
Người đề nghị hoà giải, thường là người con đang chăm cha mẹ, có thể chuẩn bị như sau trước khi gặp tổ hoà giải:
- Ghi lại chi phí thực tế hằng tháng của cha mẹ: ăn uống, thuốc men, điện nước, người giúp việc nếu có. Kèm vài hoá đơn, đơn thuốc để không ai nói là đoán.
- Ghi lại các nguồn thu của cha mẹ: lương hưu, trợ cấp, tiền cho thuê, tiền tiết kiệm. Minh bạch chỗ này giúp tránh nghi ngờ.
- Liệt kê việc chăm sóc không tính được bằng tiền: ai trực đêm, ai đưa đi khám, ai tắm rửa, giặt giũ.
- Hỏi ý cha mẹ trước: cha mẹ muốn ở với ai, muốn được chăm thế nào, có muốn dùng tiền của mình trước không.
- Đề nghị tổ trưởng tổ hoà giải chọn một hoà giải viên cả nhà nể, có thể kèm một người có uy tín trong dòng họ.
- Báo trước cho anh chị em ở xa, chọn thời điểm họ về được hoặc ngồi qua cuộc gọi video, để không ai nói là bị gạt ra ngoài.
Một vài cách chia phần thường được chọn
Không có công thức đúng cho mọi nhà. Bảng dưới là những cách các gia đình hay thoả thuận, kèm ưu nhược để cân nhắc:
| Cách chia | Phù hợp khi | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Chia đều tiền theo số con | Thu nhập các con tương đương, việc chăm sóc có người làm thuê | Dễ thấy là công bằng, nhưng bất lợi cho người khó khăn |
| Chia tiền theo khả năng thu nhập | Chênh lệch kinh tế giữa các con lớn | Cần minh bạch thu nhập tới mức các con chấp nhận |
| Người ở gần góp công, người ở xa góp tiền | Một người con đang sống chung với cha mẹ | Nên quy đổi công sức ra một khoản để người ở gần không thấy thiệt |
| Thay phiên nhau đón cha mẹ về ở | Các con ở gần nhau, cha mẹ còn đi lại được | Cha mẹ già yếu đổi chỗ ở nhiều có thể mệt, cần hỏi ý họ |
| Lập một quỹ chung cho cha mẹ | Chi phí biến động, nhiều khoản bất ngờ | Chọn một người giữ quỹ, công khai sổ chi hằng tháng |
Thoả thuận tốt thường ghi rõ con số, ngày góp, người giữ tiền, cách xử lý khi có chi phí lớn đột xuất, và thời điểm cả nhà ngồi lại xem xét lại. Ghi thành văn bản hoà giải thành có chữ ký của các con giúp ai cũng nhớ đúng.
Người con ở xa: tham gia hoà giải thế nào cho công bằng
Ở nhiều gia đình, một nửa số con đã đi làm ăn xa, có người ở nước ngoài. Buổi hoà giải chỉ có người ở gần thì dễ thành buổi kể tội người vắng mặt, còn người ở xa nghe lại qua lời kể thì thấy bị oan. Vì vậy, việc để người ở xa thật sự tham gia quan trọng không kém nội dung thoả thuận.
Cách phổ biến hiện nay là gọi video trong lúc hoà giải. Hoà giải viên nên gọi riêng cho từng người ở xa trước buổi chung, nghe hoàn cảnh của họ: công việc, con cái, khoản nợ, những lý do khiến họ ít về. Trong buổi chung, người ở xa được nói đủ như người có mặt, không bị cắt ngang vì đường truyền chập chờn.
Về phần chốt, người ở xa có thể xác nhận đồng ý bằng tin nhắn, bằng giấy viết tay gửi về, hoặc ký vào văn bản hoà giải thành khi về quê lần gần nhất. Nếu khoản góp lớn và kéo dài, nên có cách ghi nhận rõ hơn, ví dụ chuyển khoản vào một tài khoản cố định với nội dung ghi rõ là tiền góp nuôi cha mẹ. Những dấu vết này vừa minh bạch cho cả nhà, vừa là chứng cứ nếu sau này có tranh cãi.
Khi hoà giải không thành: yêu cầu toà buộc cấp dưỡng
Nếu đã hoà giải mà một người con vẫn từ chối mọi đóng góp dù có khả năng, cha mẹ có thể yêu cầu toà án buộc người con đó cấp dưỡng. Luật Hôn nhân và gia đình cũng cho phép một số người, cơ quan, tổ chức khác yêu cầu thay khi cha mẹ không tự làm được, như người thân thích, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, hội liên hiệp phụ nữ, theo quy định.
Người con đang gánh việc chăm sóc thường không trực tiếp kiện anh chị em mình đòi tiền đã bỏ ra, vì nghĩa vụ cấp dưỡng là với cha mẹ. Tình huống này khá phức tạp về mặt pháp lý, nhất là khi người con đó đã chi những khoản lớn cho điều trị. Trước khi đi tiếp, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một người làm nghề luật để biết ai là người đứng đơn phù hợp và cần chứng cứ gì.
Ở chiều ngược lại, hành vi bỏ mặc, ngược đãi cha mẹ già có thể bị xử lý theo pháp luật, nặng thì có thể là tội phạm. Những trường hợp đó không còn là việc hoà giải ở thôn; người phát hiện nên báo công an xã, phường hoặc Uỷ ban nhân dân xã, phường để cha mẹ được bảo vệ.
Một ví dụ giả định: bốn người con, một người ở gần
Ví dụ giả định: ở một xã tại Vĩnh Long, ông Ba tám mươi tuổi, liệt nửa người sau tai biến, sống với người con gái út là chị Mai. Ba người con còn lại làm ăn ở thành phố, mỗi người thỉnh thoảng gửi tiền, không đều. Chị Mai nghỉ bán hàng để chăm cha, nợ tiền thuốc ở tiệm, mấy lần gọi điện thì cãi nhau.
Chị đề nghị tổ hoà giải ấp. Hoà giải viên là ông Tư, người cùng làm ruộng với ông Ba thời trẻ. Ông Tư gọi điện riêng cho từng người con ở xa, nghe họ kể: người thì vừa mất việc, người thì nghĩ chị Mai được ở nhà của cha nên phải lo chính. Buổi ngồi chung có chị Mai, ông Ba, hoà giải viên, ba người con kia qua cuộc gọi video. Cả nhà chốt: lập một quỹ cho cha, ba người ở xa góp theo mức mỗi người tự nêu, người đang khó khăn góp ít hơn trong sáu tháng; chị Mai nhận một khoản bù công từ quỹ vì đã nghỉ bán hàng; sổ chi gửi ảnh vào nhóm gia đình mỗi tháng.
Thoả thuận được ghi thành văn bản hoà giải thành có chữ ký của chị Mai và xác nhận bằng tin nhắn của ba người ở xa, kèm lời hẹn sáu tháng sau xem lại. Câu chuyện cho thấy hoà giải ở cơ sở mạnh nhất ở chỗ giúp mọi người nghe được hoàn cảnh của nhau, điều mà các cuộc gọi cãi vã chưa bao giờ làm được.
Câu hỏi thường gặp
Con gái đã lấy chồng có phải góp tiền nuôi cha mẹ ruột không?
Có. Nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng và cấp dưỡng cha mẹ áp dụng với mọi con đã thành niên, không phân biệt con trai hay con gái, đã lập gia đình hay chưa. Mức góp do các con thoả thuận theo khả năng.
Cha mẹ còn lương hưu thì các con có phải cấp dưỡng không?
Nghĩa vụ cấp dưỡng theo luật đặt ra khi cha mẹ không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Nếu lương hưu đủ sống, nghĩa vụ cấp dưỡng có thể chưa phát sinh, nhưng nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng của con vẫn còn.
Một người con đã được cha mẹ cho nhà đất thì có phải lo chính không?
Luật không quy định người được cho nhiều tài sản hơn phải gánh nghĩa vụ nhiều hơn. Nhưng trong hoà giải, đây là yếu tố các con thường đưa ra để bàn cho công bằng, và nhiều gia đình đồng thuận theo hướng đó.
Người con khó khăn thật sự không góp được thì sao?
Mức cấp dưỡng tính theo khả năng thực tế của người có nghĩa vụ. Người không có thu nhập có thể góp bằng công chăm sóc thay cho tiền. Hoà giải viên giúp các anh chị em hiểu điều này thay vì coi đó là trốn tránh.
Thoả thuận góp tiền ở tổ hoà giải có buộc phải thực hiện không?
Các bên có trách nhiệm thực hiện thoả thuận hoà giải thành, tổ hoà giải theo dõi, đôn đốc. Nhưng văn bản này tự nó không cưỡng chế được. Muốn có giá trị thi hành, có thể yêu cầu toà án công nhận theo thủ tục, hoặc khởi kiện yêu cầu cấp dưỡng.
Ai giữ tiền quỹ chung cho cha mẹ thì hợp lý?
Thường là người trực tiếp chăm sóc vì phải chi hằng ngày, nhưng nên có sổ chi công khai, chụp gửi các anh chị em định kỳ. Nếu có nghi ngờ, có thể để cha mẹ còn minh mẫn tự giữ hoặc chọn một người khác giữ tiền.