Với doanh nghiệp nhỏ, nơi trọng tài nên chọn theo ba câu hỏi: bên nào có khả năng phải đi đòi tiền, tài sản của bên kia nằm ở đâu, và bạn có theo nổi một vụ việc ở nước xa bằng ngoại ngữ không. Trọng tài ở Việt Nam thuận cho bạn về đi lại, ngôn ngữ và chi phí luật sư, còn phán quyết vẫn được nhiều nước công nhận vì Việt Nam là thành viên Công ước New York 1958 từ năm 1995. Trọng tài ở nước thứ ba trung lập giúp đối tác dễ chấp nhận hơn nhưng đẩy gánh nặng tổ chức về phía bạn.
Câu hỏi này thường đến lúc đàm phán: khách gửi bản hợp đồng có sẵn điều khoản trọng tài ở nước họ, hoặc bạn đề nghị Việt Nam và bị từ chối. Bài không xếp hạng nơi nào tốt hơn và không bàn mức phí; mục tiêu là giúp bạn biết điều gì đáng giữ, điều gì có thể nhường, và nhường thì đổi lấy gì.
Nơi trọng tài quyết định nhiều hơn chỗ ngồi họp
Trong điều khoản trọng tài, "địa điểm" không chỉ là thành phố tổ chức phiên họp. Nó xác định phán quyết mang quốc tịch nước nào, toà án nước nào được xem xét huỷ phán quyết, và luật tố tụng trọng tài nước nào làm nền. Phiên họp thực tế có thể diễn ra trực tuyến hoặc ở nơi khác, nhưng nơi trọng tài ghi trong hợp đồng vẫn giữ các hệ quả này.
Với pháp luật Việt Nam, phán quyết do trọng tài nước ngoài tuyên, thường là ở ngoài lãnh thổ Việt Nam, là phán quyết trọng tài nước ngoài; muốn thi hành ở Việt Nam phải xin toà án Việt Nam công nhận. Ngược lại, phán quyết của trọng tài Việt Nam tuyên tại Việt Nam, kể cả vụ có yếu tố nước ngoài, là phán quyết trong nước; ở Việt Nam nó được thi hành mà không cần thủ tục công nhận, còn muốn thi hành ở nước khác thì phải xin toà nước đó công nhận.
Từ đây rút ra điều thực tế: nếu bạn là bên bán và lo bị nợ tiền, thứ cần quan tâm là phán quyết có thi hành được ở nơi khách để tài sản hay không. Nếu bạn là bên mua và lo bị kiện, thứ cần quan tâm là bạn có theo được vụ việc ở nơi đó không, vì bỏ mặc một vụ trọng tài ở xa có thể dẫn tới phán quyết bất lợi mà vẫn bị công nhận ở Việt Nam.
So sánh ba lựa chọn hay gặp
Bảng dưới so ba lựa chọn thường được đặt lên bàn đàm phán, nhìn từ phía một doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam. Mỗi ô là xu hướng chung, không phải quy tắc cho mọi vụ.
| Tiêu chí | Trọng tài tại Việt Nam | Trọng tài tại nước đối tác | Trọng tài tại nước thứ ba |
|---|---|---|---|
| Đi lại, ngôn ngữ | Thuận nhất cho bạn; có thể chọn tiếng Anh nếu cần | Bất lợi cho bạn | Trung bình, nhưng thường dùng tiếng Anh |
| Đối tác dễ chấp nhận | Thấp nếu đối tác có lợi thế đàm phán | Cao | Thường là điểm gặp nhau |
| Luật sư theo vụ | Dễ tìm luật sư Việt Nam | Thường phải thuê luật sư nước sở tại | Thường cần luật sư quen trọng tài quốc tế |
| Thi hành ở nước đối tác | Cần nước đó công nhận theo Công ước New York | Thi hành gần như tại chỗ | Cần nước đối tác công nhận |
| Thi hành ở Việt Nam | Thi hành như phán quyết trong nước | Cần toà Việt Nam công nhận | Cần toà Việt Nam công nhận |
| Toà án xét huỷ | Toà án Việt Nam | Toà án nước đối tác | Toà án nước thứ ba |
Đọc bảng theo dòng "thi hành": nếu khả năng cao bạn là người đi đòi, nơi trọng tài nên làm cho việc thi hành ở chỗ có tài sản của đối tác dễ nhất; nếu khả năng cao bạn là người bị đòi, nơi trọng tài nên là nơi bạn theo được vụ việc.
Năm câu hỏi tự trả lời trước khi đàm phán
Trong đơn hàng này, ai giữ tiền của ai? Bên bán giao hàng trước, nhận tiền sau là bên chịu rủi ro thanh toán, nên khả năng đi đòi cao hơn. Bên mua trả trước lớn là bên chịu rủi ro hàng. Bên nào chịu rủi ro thì nên ưu tiên nơi trọng tài thuận cho việc mình khởi kiện.
Đối tác có tài sản ở Việt Nam không? Có văn phòng đại diện, hàng tồn kho, khoản phải thu từ khách Việt Nam, tài khoản ngân hàng tại Việt Nam… thì phán quyết tuyên tại Việt Nam có chỗ để thi hành ngay. Không có gì thì phán quyết phải mang ra nước họ.
Nước của đối tác có phải thành viên Công ước New York không? Phần lớn các nước có quan hệ thương mại lớn với Việt Nam là thành viên, nhưng đừng giả định; hãy kiểm danh sách thành viên hiện hành trước khi ký. Nếu nước đó không phải thành viên, phán quyết trọng tài Việt Nam mang sang sẽ khó hơn nhiều.
Đội của bạn làm việc bằng tiếng Anh tới đâu? Trọng tài quốc tế thường dùng tiếng Anh: đơn, bản trình bày, chứng cứ, phiên họp. Nếu không có người theo được, bạn sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào luật sư và phiên dịch, mọi quyết định chậm hơn.
Giá trị hợp đồng có tương xứng với một vụ trọng tài ở xa không? Đơn hàng nhỏ mà chọn trọng tài ở nước thứ ba có thể khiến bạn không bao giờ dám khởi kiện vì chi phí đi lại, luật sư, dịch thuật. Khi đó điều khoản tồn tại nhưng thực tế không dùng được.
Những thứ có thể đổi chác khi phải nhường nơi trọng tài
Doanh nghiệp nhỏ thường không có lợi thế đàm phán với khách lớn. Nếu khách kiên quyết giữ nơi trọng tài ở nước họ, bạn vẫn còn những điểm khác để thương lượng, và mỗi điểm đều làm giảm gánh nặng khi tranh chấp xảy ra.
Số lượng trọng tài viên: một trọng tài viên thay vì ba giúp vụ việc gọn hơn với tranh chấp giá trị vừa. Họp trực tuyến: ghi rõ phiên họp có thể tổ chức trực tuyến, để bạn không phải bay sang. Thủ tục rút gọn cho vụ nhỏ: nhiều quy tắc trọng tài có thủ tục rút gọn khi giá trị tranh chấp dưới một mức nhất định; có thể thoả thuận áp dụng. Ngôn ngữ: cho phép nộp chứng cứ gốc bằng tiếng Việt kèm bản dịch phần liên quan thay vì dịch toàn bộ.
Luật áp dụng cho nội dung: nơi trọng tài ở nước họ nhưng luật áp dụng có thể là CISG kết hợp luật một nước trung lập, để bạn không bị đặt hoàn toàn dưới luật nội địa xa lạ. Bước thương lượng trước: thêm một khoảng thời gian thương lượng hoặc hoà giải trước khi khởi kiện, ghi rõ số ngày để tránh tranh cãi về điều kiện tiên quyết.
Mỗi điểm đổi chác cần viết rõ ràng trong điều khoản, không để ở lời hứa qua email. Câu chữ mơ hồ ở phần này dễ biến thành tranh chấp phụ về thủ tục.
Cách viết đề nghị phản hồi khi khách gửi sẵn điều khoản
Khi nhận bản hợp đồng có điều khoản trọng tài do khách soạn, đừng ký ngay và cũng đừng xoá hết. Một phản hồi có cấu trúc thường được chấp nhận hơn một lời từ chối.
- Đọc kỹ điều khoản: tổ chức trọng tài hay trọng tài vụ việc, nơi trọng tài, số trọng tài viên, ngôn ngữ, luật áp dụng, có bước thương lượng trước không.
- Đánh dấu điểm nào ảnh hưởng thật đến bạn theo năm câu hỏi ở trên, không sửa những chi tiết không quan trọng.
- Đề xuất phương án thay thế cụ thể cho từng điểm, kèm lý do ngắn gọn mang tính hai bên cùng lợi, ví dụ "một trọng tài viên giúp cả hai giảm thời gian".
- Nếu đề nghị nước thứ ba, chọn nơi có luật trọng tài ổn định và là thành viên Công ước New York; kiểm thông tin hiện hành trước khi đưa ra.
- Ghi bản cuối cùng vào hợp đồng chính, không để điều khoản trọng tài nằm rải ở phụ lục với nội dung khác nhau.
- Lưu lại lịch sử đàm phán điều khoản; nếu sau này có tranh cãi về ý chí các bên, đây là bằng chứng.
Khi bạn là bên mua: lo bị kiện ở nơi xa
Phần lớn lời khuyên về nơi trọng tài được viết cho bên bán đi đòi tiền. Nhưng nhiều doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam là bên nhập khẩu: mua máy móc, nguyên liệu, linh kiện từ nhà cung cấp nước ngoài. Khi đó rủi ro đảo chiều. Nếu bạn trả trước đủ tiền, bạn là bên có thể phải đi kiện vì hàng sai, hàng thiếu. Nếu bạn mua trả chậm, bạn là bên có thể bị kiện vì giữ lại tiền khi tranh cãi về chất lượng.
Trường hợp thứ hai đáng lo hơn người ta tưởng. Bên bán khởi kiện ở nơi trọng tài tại nước họ, gửi thông báo cho bạn bằng tiếng Anh. Bạn bận, ngại chi phí, nghĩ rằng "kiện ở nước ngoài thì không làm gì được mình ở Việt Nam". Thực tế phán quyết đó vẫn có thể được toà án Việt Nam xem xét công nhận theo Công ước New York, và việc bạn không tham gia dù đã được thông báo hợp lệ thường không phải lý do để toà từ chối.
Vì vậy với bên mua, câu hỏi đúng là: nếu bị kiện, mình có theo nổi vụ việc ở nơi đó không. Nếu câu trả lời là không, hãy đàm phán để nơi trọng tài gần hơn, hoặc ít nhất có điều khoản họp trực tuyến, một trọng tài viên và thủ tục rút gọn, đồng thời giữ điều kiện thanh toán gắn với kiểm hàng để giảm khả năng tranh cãi ngay từ đầu.
Ví dụ giả định: xưởng may nhỏ và nhãn hàng nước ngoài
Ví dụ giả định: một xưởng may ở Hưng Yên nhận gia công cho một nhãn hàng thời trang nhỏ ở nước ngoài. Hợp đồng do khách soạn ghi trọng tài tại nước họ, ba trọng tài viên, luật nước họ. Giá trị mỗi đơn vừa phải, khách thanh toán sau khi nhận hàng.
Xưởng là bên giao hàng trước, rủi ro chính là bị chậm hoặc từ chối thanh toán. Khách không có tài sản ở Việt Nam, nên phán quyết dù tuyên ở đâu cũng sẽ phải thi hành ở nước khách. Vì vậy giữ nơi trọng tài ở nước khách không quá bất lợi về thi hành; thứ bất lợi là chi phí theo vụ.
Xưởng đề nghị: một trọng tài viên, phiên họp trực tuyến, thủ tục rút gọn cho tranh chấp dưới một ngưỡng do hai bên thoả thuận, có ba mươi ngày thương lượng trước khi kiện, và luật áp dụng là CISG. Khách chấp nhận phần lớn vì các đề nghị này cũng giảm gánh nặng cho họ. Song song, xưởng đổi điều kiện thanh toán sang trả trước một phần, giảm số tiền có thể bị kẹt. Nếu giá trị hợp đồng lớn hơn nhiều, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà điều khoản trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Phán quyết của trọng tài Việt Nam có được nước ngoài công nhận không?
Việt Nam gia nhập Công ước New York 1958 năm 1995, nên phán quyết tuyên tại Việt Nam có thể được xin công nhận ở các nước thành viên khác theo cơ chế của công ước. Việc công nhận vẫn do toà nước đó xem xét và có thể bị từ chối nếu rơi vào các căn cứ công ước cho phép, như thoả thuận trọng tài vô hiệu hay bên phải thi hành không được thông báo hợp lệ.
Trọng tài ở Việt Nam có dùng tiếng Anh được không?
Với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, các bên được thoả thuận ngôn ngữ dùng trong tố tụng trọng tài, nên chọn tiếng Anh là được. Điều cần cân là đội của bạn và luật sư có làm việc thoải mái bằng ngôn ngữ đó không, và chứng cứ gốc tiếng Việt sẽ phải dịch đến mức nào.
Ghi nơi trọng tài là một thành phố nhưng họp trực tuyến thì phán quyết thuộc nước nào?
Thông thường phán quyết gắn với nơi trọng tài mà các bên đã chọn trong thoả thuận, không phụ thuộc phiên họp diễn ra ở đâu hay trực tuyến. Vì vậy hãy chọn nơi trọng tài một cách có chủ đích, và ghi riêng việc cho phép họp trực tuyến để tránh hiểu lầm hai khái niệm.
Có nên chọn trọng tài vụ việc thay vì tổ chức trọng tài cho tranh chấp quốc tế nhỏ?
Trọng tài vụ việc linh hoạt nhưng đòi hỏi các bên tự lo nhiều khâu, từ lập hội đồng đến hành chính. Khi một bên bất hợp tác, vụ việc dễ bị kéo dài nếu điều khoản không có cơ chế chỉ định dự phòng. Doanh nghiệp nhỏ ít kinh nghiệm thường thấy tổ chức trọng tài có quy tắc sẵn dễ theo hơn.
Nếu đối tác là doanh nghiệp có vốn nước ngoài thành lập tại Việt Nam thì sao?
Doanh nghiệp đó là pháp nhân Việt Nam, nên tranh chấp có thể không được coi là có yếu tố nước ngoài chỉ vì chủ sở hữu là người nước ngoài. Việc chọn trọng tài nước ngoài trong trường hợp này cần được đánh giá kỹ hơn vì có thể ảnh hưởng đến hiệu lực và việc công nhận, nên hỏi người làm nghề trước khi ký.
Đã ký điều khoản trọng tài ở nước đối tác, có sửa lại được không?
Được, nếu hai bên cùng đồng ý bằng văn bản, ví dụ ký phụ lục thay thế điều khoản cũ. Một bên tự ý không áp dụng thì không có giá trị. Thời điểm dễ đề nghị sửa nhất là khi gia hạn hợp đồng hoặc mở đơn hàng mới, lúc hai bên vẫn đang hợp tác tốt.