Toà án thường hợp hơn trọng tài khi bạn cần được xét xử lại nếu sai, khi tranh chấp kéo theo người không ký hợp đồng, khi ngân sách theo đuổi vụ việc eo hẹp, hoặc khi bạn muốn kết quả được công khai. Trọng tài có những ưu điểm thật như kín, linh hoạt, chọn được người phân xử am hiểu, nhưng các ưu điểm đó đi kèm cái giá: mất quyền kháng cáo, mất khả năng gom mọi bên vào một vụ, và tự chịu chi phí dịch vụ.
Bài này đi ngược chiều với nhiều tài liệu giới thiệu trọng tài. Không phải để chê trọng tài, mà để giúp chủ doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh, người làm pháp chế kiêm nhiệm nhận ra lúc nào nên gạch dòng "giải quyết bằng trọng tài" khỏi bản hợp đồng mẫu, hoặc ít nhất không ký nó theo phản xạ.
Năm tình huống toà án thường hợp hơn
Bạn sợ sai sót không sửa được. Phán quyết trọng tài là chung thẩm. Nếu hội đồng trọng tài đánh giá chứng cứ theo hướng bất lợi cho bạn, không có cấp phúc thẩm để xem lại nội dung. Yêu cầu huỷ phán quyết chỉ dựa trên những căn cứ hẹp về thủ tục, thẩm quyền, trái nguyên tắc cơ bản, chứng cứ giả mạo và vài căn cứ khác theo luật; toà không xét xử lại ai đúng ai sai. Ở toà án, bản án sơ thẩm có thể bị kháng cáo.
Tranh chấp kéo theo người không ký hợp đồng. Trọng tài chỉ có thẩm quyền với các bên của thoả thuận trọng tài. Toà án có thể đưa người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vào vụ án và giải quyết trong một lần. Nếu bạn dự đoán tranh chấp sẽ liên quan bên bảo lãnh, bên nhận chuyển nhượng, công ty mẹ hay người đứng tên tài sản, toà án có lợi thế.
Ngân sách eo hẹp. Án phí ở toà tính theo quy định của nhà nước, có trường hợp được miễn, giảm. Chi phí trọng tài do các bên tự trả theo biểu phí của tổ chức trọng tài hoặc thoả thuận với trọng tài viên. Với doanh nghiệp nhỏ, khoản phải ứng trước khi khởi kiện có thể là rào cản thật.
Bạn muốn kết quả công khai. Có doanh nghiệp muốn thị trường biết rằng vi phạm sẽ bị xử lý, hoặc muốn một bản án làm căn cứ cho những tranh chấp tương tự sau này với nhiều khách hàng. Trọng tài không công khai nên không phục vụ được mục đích này.
Bạn cần nhiều sự hỗ trợ của cơ quan nhà nước trong thu thập chứng cứ. Toà án có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu. Trong trọng tài, hội đồng trọng tài có thể yêu cầu toà án hỗ trợ thu thập chứng cứ, triệu tập người làm chứng, nhưng đó là thêm một bước thủ tục.
Đặt cạnh nhau: điều bạn cần và kênh đáp ứng
Bảng dưới không xếp hạng hai kênh. Nó chỉ ghép nhu cầu cụ thể với kênh đáp ứng tốt hơn, để bạn đối chiếu với tình huống của mình:
| Điều bạn cần | Toà án | Trọng tài |
|---|---|---|
| Được xem xét lại nếu kết quả sai | Có kháng cáo, phúc thẩm | Không; chỉ yêu cầu huỷ với căn cứ hẹp |
| Gom nhiều bên, kể cả người không ký hợp đồng | Đưa được người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vào | Chỉ các bên của thoả thuận, trừ khi người khác đồng ý tham gia |
| Chi phí ban đầu thấp | Án phí theo quy định, có miễn giảm | Phí dịch vụ do các bên tự trả |
| Giữ kín | Công khai là nguyên tắc, xử kín là ngoại lệ | Không công khai là mặc định |
| Chọn người phân xử am hiểu chuyên môn | Không chọn được thẩm phán | Chọn được trọng tài viên |
| Kết thúc trong một vòng | Có thể qua hai cấp | Chung thẩm |
| Ngôn ngữ, địa điểm linh hoạt | Tiếng Việt, toà theo thẩm quyền | Các bên thoả thuận |
Nếu những dòng bạn đánh dấu "cần" chủ yếu nằm ở bốn dòng đầu, toà án đáng được ưu tiên. Nếu chủ yếu nằm ở ba dòng cuối, trọng tài đáng cân nhắc.
Quyền kháng cáo đáng giá hơn bạn nghĩ
Khi ký hợp đồng, ít ai nghĩ mình sẽ thua. Nhưng chính lúc ký là lúc nên nghĩ: nếu người phân xử hiểu sai một chứng cứ quan trọng thì sao. Với một doanh nghiệp nhỏ, vụ tranh chấp có thể quyết định sống còn; mất khả năng được xem xét lại là một rủi ro lớn.
Ở toà án, nếu bản án sơ thẩm có sai sót về đánh giá chứng cứ hay áp dụng pháp luật, bên không đồng ý có thể kháng cáo để toà cấp trên xét xử lại. Ở trọng tài, phán quyết có hiệu lực ngay; bạn chỉ có thể yêu cầu toà huỷ phán quyết khi có một trong những căn cứ mà Luật Trọng tài thương mại 2010 liệt kê, và toà không xem lại nội dung tranh chấp. Thực tế, nhiều đơn yêu cầu huỷ bị bác vì người nộp đơn thật ra muốn tranh luận lại nội dung, điều mà thủ tục này không cho phép.
Ngược lại, có doanh nghiệp coi việc không có kháng cáo là ưu điểm: họ muốn kết thúc nhanh và chấp nhận rủi ro. Không có câu trả lời chung; điều quan trọng là bạn chọn khi đã hiểu mình đổi cái gì lấy cái gì.
Những hợp đồng hay nên để toà án
Dựa trên các tình huống ở trên, một số loại hợp đồng thường hợp với toà án hơn, trừ khi có lý do riêng:
- Hợp đồng vay, cho vay giữa doanh nghiệp nhỏ có bên bảo lãnh là cá nhân: tranh chấp thường kéo theo người bảo lãnh và tài sản bảo đảm của người khác.
- Hợp đồng mua bán hàng hoá giá trị nhỏ, trả chậm, chứng từ đầy đủ: tranh chấp đơn giản về tiền, hợp với thủ tục tại toà.
- Hợp đồng có yếu tố tài sản chung vợ chồng hoặc tài sản gia đình góp vào kinh doanh: dễ kéo theo người thân không ký hợp đồng.
- Hợp đồng với khách hàng cá nhân là người tiêu dùng: điều khoản trọng tài ít tác dụng với bên bán vì người tiêu dùng được chọn toà.
- Hợp đồng mà bạn ở thế yếu về tài chính, không đủ khả năng ứng trước chi phí trọng tài nếu phải đi kiện.
Danh sách không tuyệt đối. Một hợp đồng vay giữa hai doanh nghiệp lớn, có điều khoản bảo mật và không có bên thứ ba, có thể vẫn hợp với trọng tài.
Làm gì khi bản mẫu có sẵn trọng tài mà bạn thấy toà án hợp hơn
Nhiều hợp đồng mẫu được chép qua lại, kèm sẵn điều khoản trọng tài. Nếu bạn cân và thấy toà án hợp hơn:
- Nêu đề nghị sửa với đối tác sớm, khi còn đàm phán. Giải thích ngắn gọn lý do, ví dụ tranh chấp có thể liên quan bên bảo lãnh.
- Đề xuất câu thay thế rõ ràng: tranh chấp được giải quyết tại toà án có thẩm quyền; nếu muốn, thêm thoả thuận chọn toà nơi nguyên đơn.
- Gạch hẳn câu trọng tài cũ, không để song song cả hai. Một điều khoản ghi cả trọng tài lẫn toà án dễ thành điều khoản lỗi.
- Nếu muốn giữ khả năng hoà giải, thêm một bước thương lượng hoặc hoà giải có thời hạn trước khi khởi kiện.
- Nếu đối tác không đồng ý, cân xem bạn có chấp nhận được rủi ro của trọng tài không, hay nên dừng giao dịch.
Nếu hợp đồng có giá trị lớn và bạn không chắc nên giữ hay bỏ trọng tài, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, nêu rõ loại hợp đồng, các bên liên quan và rủi ro bạn lo nhất.
Thương lượng có thời hạn rồi mới ra toà: cấu trúc hợp với doanh nghiệp nhỏ
Chọn toà án không có nghĩa là lao ngay vào kiện tụng. Với doanh nghiệp nhỏ, một cấu trúc điều khoản hay dùng là hai tầng: tầng đầu, các bên thương lượng hoặc nhờ hoà giải trong một khoảng thời gian cố định kể từ khi một bên gửi văn bản nêu tranh chấp; tầng sau, nếu hết thời gian mà không giải quyết được thì một bên có quyền khởi kiện ra toà án có thẩm quyền.
Cấu trúc này giữ được lợi thế của toà án như quyền kháng cáo, khả năng gom các bên, chi phí ban đầu thấp, đồng thời cho các bên một cơ hội có thời hạn để ngồi lại. Điều quan trọng là thời hạn phải rõ, cách bắt đầu phải rõ: văn bản gửi đến đâu, tính từ ngày nào. Nếu viết mơ hồ kiểu "hai bên sẽ cố gắng thương lượng", bên muốn kéo dài có thể viện cớ rằng vẫn đang thương lượng. Một câu như "trong ba mươi ngày kể từ ngày bên nhận được văn bản nêu tranh chấp" tuy đơn giản nhưng đóng được khe hở đó, và cũng cho bạn một mốc rõ ràng để tính bước tiếp theo.
Nếu hai bên hoà giải thành ở tầng đầu, có thể yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án theo thủ tục của Bộ luật Tố tụng dân sự để kết quả có giá trị thi hành. Khi đó bạn có được một kết quả nhanh mà không phải qua phiên xét xử nào.
Ví dụ giả định: một hợp đồng thuê kho có bảo lãnh
Công ty của chị Lan ở Hải Phòng cho một doanh nghiệp nhỏ thuê kho, giám đốc bên thuê đứng ra bảo lãnh cá nhân cho tiền thuê. Bản hợp đồng thuê do bên thuê gửi có điều khoản trọng tài, còn thư bảo lãnh cá nhân thì không có điều khoản giải quyết tranh chấp nào.
Chị Lan nhận ra nếu bên thuê nợ tiền, chị sẽ phải kiện bên thuê ở trọng tài và kiện người bảo lãnh ở toà án, hai vụ ở hai nơi. Chị đề nghị chuyển cả hợp đồng thuê và thư bảo lãnh về toà án, để một vụ án có thể giải quyết cả nghĩa vụ của bên thuê lẫn người bảo lãnh. Nếu bên thuê nhất quyết giữ trọng tài, phương án khác là để người bảo lãnh ký cùng thoả thuận trọng tài, nhưng điều này cần người bảo lãnh đồng ý rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Toà án có thật sự chậm hơn trọng tài không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Toà án có hai cấp xét xử nên vụ việc có thể kéo dài hơn nếu có kháng cáo, nhưng vụ đơn giản có thể được giải quyết theo thủ tục rút gọn. Trọng tài một vòng nhưng có thể chậm nếu điều khoản mơ hồ hoặc một bên trì hoãn.
Chọn toà án thì có hoà giải được không?
Có. Toà tổ chức hoà giải trong quá trình giải quyết vụ án, và trước khi thụ lý còn có kênh hoà giải, đối thoại tại toà án theo luật năm 2020. Các bên cũng có thể tự thương lượng hoặc dùng hoà giải thương mại bất cứ lúc nào.
Bỏ điều khoản trọng tài khỏi hợp đồng đã ký có được không?
Được, nếu các bên đồng ý bằng văn bản, thường là một phụ lục sửa đổi điều khoản giải quyết tranh chấp. Một bên không thể tự đơn phương bỏ thoả thuận trọng tài đã ký hợp lệ.
Hợp đồng có người bảo lãnh thì nên chọn kênh nào?
Nếu thư bảo lãnh và hợp đồng chính không cùng điều khoản giải quyết tranh chấp, bạn có thể phải kiện ở hai nơi. Toà án gom được các bên dễ hơn. Nếu muốn dùng trọng tài, người bảo lãnh cần ký cùng thoả thuận trọng tài.
Thua ở trọng tài vì trọng tài viên hiểu sai chứng cứ thì có huỷ được không?
Thường là không, nếu chỉ vì đánh giá chứng cứ. Căn cứ huỷ phán quyết theo Luật Trọng tài thương mại 2010 tập trung vào thoả thuận trọng tài, thẩm quyền, thủ tục, chứng cứ giả mạo, trọng tài viên vi phạm nghĩa vụ và trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật.