Trọng tài thương mại chỉ giải quyết ba nhóm tranh chấp theo Luật Trọng tài thương mại 2010: tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại giữa các bên; tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại; và tranh chấp khác mà pháp luật quy định được giải quyết bằng trọng tài. Những tranh chấp nằm ngoài ba nhóm này, như hôn nhân gia đình, thừa kế giữa các thành viên gia đình, tranh chấp ai có quyền sử dụng đất, khiếu kiện quyết định hành chính, không đưa ra trọng tài thương mại được dù hợp đồng có ghi.
Biết điều này trước khi ký giúp bạn tránh một tình huống trớ trêu: hợp đồng ghi trọng tài, khi tranh chấp thì trọng tài không có thẩm quyền, mất thời gian tranh cãi rồi vẫn phải đi kênh khác. Bài phân loại theo tình huống đời thường của doanh nghiệp nhỏ và hộ gia đình.
Hiểu "hoạt động thương mại" theo cách thực tế
Từ khoá quyết định là hoạt động thương mại. Theo cách hiểu phổ biến, đó là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi: mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động khác nhằm sinh lợi. Chỉ cần một bên trong tranh chấp có hoạt động thương mại là tranh chấp có thể thuộc thẩm quyền trọng tài, nếu các bên có thoả thuận trọng tài hợp lệ.
Ví dụ giả định: một công ty bán máy lọc nước cho một gia đình. Công ty có hoạt động thương mại, nên tranh chấp có thể thuộc thẩm quyền trọng tài; tuy nhiên vì người mua là người tiêu dùng, họ có quyền chọn toà nếu điều khoản trọng tài nằm trong hợp đồng mẫu. Ngược lại, hai người hàng xóm cho nhau vay tiền để sửa nhà, không ai kinh doanh trong giao dịch này: tranh chấp về khoản vay không thuộc trọng tài thương mại, dù giấy vay có ghi.
Ranh giới mờ nhất là cá nhân kinh doanh không đăng ký, hoặc giao dịch nửa kinh doanh nửa tiêu dùng. Khi giá trị lớn, nên để người làm nghề xem cụ thể trước khi dựa vào điều khoản trọng tài.
Bảng phân loại: loại tranh chấp và kênh thường đi
Bảng dưới gom những loại tranh chấp hay gặp, kèm kênh giải quyết thường áp dụng. Đây là định hướng ban đầu, không thay cho việc xem xét cụ thể từng vụ:
| Loại tranh chấp | Trọng tài thương mại | Kênh thường đi |
|---|---|---|
| Ly hôn, chia tài sản vợ chồng, nuôi con, cấp dưỡng | Không | Hoà giải ở cơ sở, toà án |
| Thừa kế giữa các thành viên gia đình | Không | Thương lượng, hoà giải ở cơ sở, toà án |
| Ai có quyền sử dụng một thửa đất, ranh giới đất | Không | Hoà giải tại UBND cấp xã, sau đó toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền |
| Khiếu kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính | Không | Khiếu nại, khởi kiện vụ án hành chính |
| Tranh chấp lao động cá nhân giữa người lao động và người sử dụng lao động | Không thuộc trọng tài thương mại | Hoà giải viên lao động, hội đồng trọng tài lao động, toà án |
| Vay mượn giữa hai cá nhân không kinh doanh | Không | Thương lượng, hoà giải, toà án |
| Mua bán hàng hoá giữa hai doanh nghiệp | Có, nếu có thoả thuận trọng tài | Trọng tài hoặc toà án theo thoả thuận |
| Hộ kinh doanh mua hàng của công ty để bán lại | Có, nếu có thoả thuận trọng tài | Trọng tài hoặc toà án theo thoả thuận |
Lưu ý dòng tranh chấp lao động: hội đồng trọng tài lao động là cơ chế riêng theo Bộ luật Lao động, khác hoàn toàn với trọng tài thương mại. Ghi "trọng tài thương mại" vào hợp đồng lao động không biến tranh chấp lao động thành tranh chấp thương mại.
Những ca hay nhầm
Hợp đồng thuê nhà để ở giữa hai cá nhân. Chủ nhà cho thuê một căn để lấy tiền, có thể coi là sinh lợi; người thuê để ở. Ranh giới khá mờ; nếu chủ nhà cho thuê nhiều căn như một hoạt động kinh doanh có đăng ký, khả năng thuộc thẩm quyền trọng tài cao hơn. Với hợp đồng thuê nhà ở thông thường, nhiều người chọn toà án cho chắc.
Góp vốn làm ăn giữa bạn bè. Nếu góp vốn vào một hoạt động kinh doanh thật, tranh chấp có yếu tố thương mại. Nhưng nếu thực chất là cho vay đội lốt góp vốn, hoặc nhóm chưa hề bắt đầu kinh doanh, việc xác định thẩm quyền có thể bị tranh cãi.
Tranh chấp nội bộ công ty. Tranh chấp giữa thành viên, cổ đông với nhau hoặc với công ty có thể được giải quyết bằng trọng tài nếu điều lệ hoặc thoả thuận giữa họ quy định và pháp luật doanh nghiệp cho phép. Tuy nhiên, những việc như huỷ nghị quyết đại hội đồng cổ đông có quy định riêng về thẩm quyền; cần xem kỹ.
Hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa hai doanh nghiệp. Tranh chấp về việc thực hiện hợp đồng, như thanh toán, bàn giao, có thể mang tính thương mại. Nhưng nếu tranh chấp thực chất là ai có quyền sử dụng đất, đó là tranh chấp đất đai theo luật đất đai, đi kênh riêng.
Hợp đồng dịch vụ với người làm tự do. Một nhà thiết kế tự do nhận làm website cho công ty: bên công ty có hoạt động thương mại, nên tranh chấp có thể thuộc trọng tài. Nhưng nếu quan hệ thực chất là lao động, có chấm công, chịu quản lý, thì có thể bị coi là quan hệ lao động.
Tự kiểm tra trước khi ghi trọng tài vào hợp đồng
Năm câu hỏi giúp bạn biết điều khoản trọng tài có thể dùng được không:
- Ít nhất một bên trong hợp đồng có đang kinh doanh, có hoạt động nhằm sinh lợi không?
- Nội dung tranh chấp dự đoán có xoay quanh quan hệ thương mại không, hay xoay quanh quan hệ gia đình, đất đai, lao động, hành chính?
- Bên kia có phải người tiêu dùng không? Nếu có, điều khoản trọng tài trong hợp đồng mẫu không ràng buộc họ như bạn nghĩ.
- Có pháp luật chuyên ngành nào quy định riêng về cách giải quyết tranh chấp cho loại hợp đồng này không?
- Người ký có đúng thẩm quyền và có đủ năng lực hành vi dân sự không? Thiếu điều kiện này, thoả thuận trọng tài có thể vô hiệu dù loại tranh chấp phù hợp.
Nếu câu trả lời cho câu đầu là không, hoặc câu thứ hai rơi vào nhóm không thuộc thẩm quyền, đừng ghi trọng tài. Một điều khoản không dùng được còn tệ hơn không có điều khoản, vì nó tạo ra một vòng tranh cãi thừa.
Một hợp đồng, hai phần tranh chấp: phần thương mại và phần ngoài thẩm quyền
Không ít tranh chấp có hai lớp. Ví dụ giả định: một doanh nghiệp ở Lâm Đồng mua lại nhà xưởng kèm quyền sử dụng đất của một doanh nghiệp khác, hợp đồng ghi trọng tài. Sau đó hai bên tranh chấp: bên mua chưa trả đủ tiền, đồng thời một hộ dân bên cạnh cho rằng một phần diện tích đất thuộc về họ. Phần tranh chấp tiền giữa hai doanh nghiệp có tính thương mại; phần tranh chấp ranh giới với hộ dân là tranh chấp đất đai, hộ dân cũng không ký thoả thuận trọng tài nào.
Trong tình huống như vậy, trọng tài có thể giải quyết phần thanh toán giữa hai doanh nghiệp, nhưng không thể quyết định ai có quyền với phần đất đang tranh chấp với hộ dân. Phần đó đi theo kênh của pháp luật đất đai, bắt đầu từ hoà giải tại UBND cấp xã. Hai kênh chạy song song, kết quả của kênh này có thể ảnh hưởng đến kênh kia, chẳng hạn khi diện tích đất bàn giao bị thu hẹp.
Khi soạn hợp đồng có tài sản là đất, nhà xưởng hay tài sản có đăng ký, nên lường trước khả năng này: ghi rõ cơ chế điều chỉnh giá nếu diện tích thay đổi, nghĩa vụ của bên bán khi có tranh chấp với người thứ ba, và cân nhắc liệu trọng tài có còn là lựa chọn gọn nhất cho cả giao dịch hay không.
Hậu quả khi lỡ ghi trọng tài cho tranh chấp ngoài thẩm quyền
Luật Trọng tài thương mại 2010 coi thoả thuận trọng tài là vô hiệu nếu tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực không thuộc thẩm quyền của trọng tài. Hệ quả thực tế: nếu một bên nộp đơn ra trọng tài, bên kia có thể phản đối thẩm quyền và hội đồng trọng tài phải xem xét. Nếu một bên nộp đơn ra toà, toà có thể thụ lý vì thoả thuận trọng tài vô hiệu.
Cái giá phải trả là thời gian. Các bên mất nhiều tuần, có khi nhiều tháng, để tranh luận về chuyện ai có thẩm quyền trước khi bàn đến nội dung. Trong lúc đó, chứng cứ có thể mất, tài sản có thể bị chuyển đi, và thời hiệu khởi kiện vẫn tiếp tục chạy với những loại việc có thời hiệu.
Nếu bạn đang ở tình huống này, đừng chờ. Xác định sớm kênh có thẩm quyền, cân nhắc thoả thuận lại với bên kia, và nếu cần thì gửi đơn đến nơi có thẩm quyền để không mất quyền. Đây là chỗ nên có người làm nghề đi cùng.
Gia đình và hàng xóm: kênh thay cho trọng tài
Với những tranh chấp không thuộc trọng tài thương mại, vẫn có nhiều cách giải quyết ngoài toà án trước khi phải kiện:
- Thương lượng trực tiếp, có người thân hoặc người có uy tín trong họ hàng làm chứng, lập biên bản ghi lại thoả thuận.
- Hoà giải ở cơ sở qua tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố cho mâu thuẫn gia đình, hàng xóm, vay mượn nhỏ.
- Hoà giải tranh chấp đất đai tại UBND cấp xã, là bước bắt buộc trước khi đưa một số loại tranh chấp đất đai ra toà.
- Hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi toà thụ lý, cho những việc dân sự, hôn nhân gia đình.
- Hoà giải viên lao động cho tranh chấp lao động cá nhân, trừ những loại không bắt buộc qua hoà giải theo Bộ luật Lao động.
Những kênh này không đòi bạn phải có thoả thuận trước như trọng tài, và nhiều kênh không mất phí. Chúng là lựa chọn phù hợp hơn cho tranh chấp mang tính gia đình, cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Giấy vay tiền giữa hai người ghi giải quyết bằng trọng tài thì có giá trị không?
Nếu cả hai đều không có hoạt động thương mại trong giao dịch vay, tranh chấp không thuộc thẩm quyền trọng tài thương mại và thoả thuận trọng tài có thể vô hiệu. Khi có tranh chấp, các bên thường phải thương lượng, hoà giải hoặc ra toà.
Hợp đồng lao động ghi trọng tài thương mại thì tranh chấp lương có đưa ra trọng tài thương mại được không?
Không. Tranh chấp lao động cá nhân có cơ chế riêng theo Bộ luật Lao động: hoà giải viên lao động, hội đồng trọng tài lao động, toà án. Ghi trọng tài thương mại vào hợp đồng lao động không thay đổi bản chất tranh chấp.
Anh em tranh chấp mảnh đất của bố mẹ có đưa ra trọng tài được không?
Không. Tranh chấp thừa kế giữa các thành viên gia đình và tranh chấp về quyền sử dụng đất không thuộc thẩm quyền trọng tài thương mại. Các bên có thể hoà giải ở cơ sở, hoà giải tại UBND cấp xã với tranh chấp đất, rồi mới đến toà án.
Hộ kinh doanh có được coi là có hoạt động thương mại không?
Hộ kinh doanh đã đăng ký và hoạt động nhằm sinh lợi thường được coi là có hoạt động thương mại trong giao dịch kinh doanh của mình. Tranh chấp với hộ kinh doanh trong giao dịch đó có thể thuộc thẩm quyền trọng tài nếu có thoả thuận hợp lệ.
Tranh chấp với cơ quan nhà nước về quyết định xử phạt có đưa ra trọng tài được không?
Không. Quyết định hành chính, hành vi hành chính bị phản đối qua khiếu nại hoặc khởi kiện vụ án hành chính, không qua trọng tài thương mại. Hợp đồng thương mại mà cơ quan nhà nước tham gia với tư cách một bên là câu chuyện khác, cần xem cụ thể.
Đã lỡ nộp đơn ra trọng tài cho tranh chấp ngoài thẩm quyền thì làm sao?
Nên rút đơn hoặc chuẩn bị chuyển sang kênh có thẩm quyền càng sớm càng tốt, chú ý thời hiệu khởi kiện với loại việc của mình. Nếu bên kia phản đối thẩm quyền, hội đồng trọng tài sẽ xem xét; kéo dài chỉ tốn thêm thời gian.