Mâu thuẫn giữa các thành viên góp vốn của một công ty nhỏ là loại tranh chấp mà hoà giải thương mại thường giải quyết tốt hơn kiện tụng. Lý do đơn giản: công ty vẫn đang chạy, khách hàng và nhân viên vẫn chờ, và vụ kiện nội bộ kéo dài thường làm giá trị công ty tụt dần tới mức không ai còn gì để chia. Hoà giải cho phép các bên bàn cùng lúc chuyện tiền, chuyện quyền điều hành và chuyện chia tay, điều mà một bản án khó làm trọn.
Bài này nói về công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên và công ty cổ phần nhỏ, kiểu vài người bạn cùng góp vốn. Tranh chấp giữa thành viên với nhau, hay giữa thành viên với công ty, liên quan tới thành lập, hoạt động, chuyển nhượng phần vốn là tranh chấp kinh doanh, thương mại, nên có thể đưa ra hoà giải thương mại nếu các bên đồng ý. Quyền và thủ tục nội bộ cụ thể nằm ở Luật Doanh nghiệp và điều lệ công ty; bài chỉ nhắc ở mức cần để hiểu vì sao hoà giải giúp được.
Những kiểu bế tắc hay gặp ở công ty nhỏ
Kiểu thứ nhất là công ty năm mươi năm mươi. Hai thành viên góp vốn ngang nhau, mọi quyết định lớn cần cả hai đồng ý. Khi bất đồng, hội đồng thành viên không thông qua được gì: không duyệt báo cáo tài chính, không thay giám đốc, không vay vốn được. Công ty không chết nhưng cũng không đi được.
Kiểu thứ hai là một người điều hành, người kia chỉ góp vốn. Người góp vốn cảm thấy bị giấu thông tin, không được chia lợi nhuận, nghi tiền bị chuyển sang công ty riêng của người điều hành. Người điều hành thì thấy mình gánh hết việc mà phải chia đều thành quả. Hai cảm giác đều có phần đúng, và rất khó chứng minh bằng giấy tờ.
Kiểu thứ ba là một thành viên muốn rút. Họ muốn bán phần vốn, nhưng thành viên còn lại không muốn mua với giá họ đưa ra, mà cũng không chịu cho người ngoài vào. Kiểu thứ tư là góp vốn chưa đủ: người cam kết góp nhiều hơn mà chưa góp hết, giờ đòi quyền theo tỷ lệ cam kết. Mỗi kiểu có một nút thắt riêng, và hoà giải hiệu quả khi người hoà giải nhận ra đúng nút thắt đó.
Vì sao hoà giải hợp với tranh chấp nội bộ hơn kiện tụng
Bảo mật. Hoà giải thương mại theo Nghị định 22/2017/NĐ-CP có nguyên tắc giữ bí mật thông tin, trừ khi các bên đồng ý hoặc pháp luật quy định khác. Chuyện nội bộ, số liệu tài chính, khách hàng lớn không bị đưa ra phiên toà công khai, đối thủ và nhân viên không biết công ty đang lục đục.
Bàn được nhiều thứ cùng lúc. Một vụ kiện thường chỉ xử một yêu cầu cụ thể: huỷ nghị quyết, đòi chia lợi nhuận, đòi bồi thường. Hoà giải có thể chốt trọn gói: ai mua phần của ai, giá bao nhiêu, trả mấy đợt, ai giữ thương hiệu, ai giữ khách hàng nào, ai ký thay đổi đăng ký doanh nghiệp.
Giữ công ty hoạt động. Trong lúc hoà giải, các bên có thể thoả thuận một cơ chế tạm thời: tài khoản ngân hàng cần hai chữ ký, báo cáo dòng tiền hàng tuần, không ký hợp đồng lớn khi chưa có ý kiến của bên kia. Công ty vẫn trả lương, vẫn giao hàng.
Giữ thể diện. Những người sáng lập thường từng là bạn thân hoặc người nhà. Hoà giải cho họ không gian nói ra điều mình bức xúc trong buổi gặp riêng với hoà giải viên, thay vì đối đáp trước người lạ. Nhiều vụ gỡ được chỉ vì một bên được nghe và được ghi nhận đóng góp.
Trình tự đưa mâu thuẫn nội bộ ra hoà giải
Trình tự dưới là gợi ý cho công ty nhỏ, chưa có điều khoản giải quyết tranh chấp nội bộ trong điều lệ. Nếu điều lệ hoặc thoả thuận góp vốn đã quy định cách xử lý bế tắc, làm theo đó trước.
- Kiểm điều lệ, thoả thuận góp vốn, nghị quyết cũ: có điều khoản hoà giải, trọng tài, cơ chế phá bế tắc hay quyền mua trước nào không.
- Một bên gửi đề nghị hoà giải bằng văn bản cho các thành viên còn lại, nêu ngắn gọn điểm bất đồng và đề xuất một vài hoà giải viên.
- Các bên ký thoả thuận hoà giải, trong đó có cam kết bảo mật và cơ chế điều hành tạm thời trong lúc hoà giải.
- Thống nhất bộ số liệu chung: báo cáo tài chính gần nhất, sổ sách, sao kê, danh sách hợp đồng đang chạy. Nếu một bên nghi ngờ số liệu, cân nhắc thuê một đơn vị kế toán độc lập rà soát trước.
- Phiên hoà giải chung và các buổi gặp riêng. Hoà giải viên tìm xem các bên muốn tiếp tục cùng nhau hay muốn chia tay, rồi mới bàn tới con số.
- Chốt văn bản hoà giải thành, kèm danh sách việc phải làm theo luật doanh nghiệp: hợp đồng chuyển nhượng phần vốn, nghị quyết, hồ sơ thay đổi đăng ký, thời hạn từng việc.
Các hướng chia tay hay được chốt trong hoà giải
Khi các bên đã quyết không đi cùng nhau, câu hỏi còn lại là chia tay theo cách nào. Bảng dưới tóm tắt các hướng thường gặp.
| Hướng chia tay | Khi nào hợp | Chỗ cần chốt kỹ |
|---|---|---|
| Một bên mua lại phần vốn của bên kia | Một bên muốn và đủ sức tiếp tục kinh doanh | Cách định giá, lịch trả, bảo đảm khi trả chậm, cam kết không cạnh tranh nếu hợp pháp |
| Công ty mua lại phần vốn | Công ty có tiền mặt, điều lệ và luật cho phép | Điều kiện pháp lý để công ty mua lại, ảnh hưởng tới khả năng thanh toán nợ |
| Bán cho người ngoài rồi chia tiền | Không bên nào muốn ở lại, công ty có giá trị | Ai tìm người mua, giá sàn, ai điều hành trong thời gian bán |
| Tách mảng kinh doanh | Công ty có hai mảng rõ ràng, mỗi người quen một mảng | Chia khách hàng, nhân sự, tài sản, thương hiệu, nợ chung |
| Giải thể có trật tự | Công ty không còn giá trị kinh doanh | Thanh toán nợ trước, thứ tự chia tài sản còn lại, ai làm thủ tục |
Định giá là nút khó nhất. Các bên có thể thoả thuận phương pháp trước rồi mới tính con số, ví dụ giá trị sổ sách cộng điều chỉnh, hoặc thuê một đơn vị thẩm định giá mà cả hai cùng chọn và cam kết chấp nhận kết quả. Chốt phương pháp trước giúp tránh cãi nhau trên từng con số.
Trong phòng hoà giải: điều hay quyết định kết quả
Ở tranh chấp nội bộ, cuộc nói chuyện đầu tiên hiếm khi là về tiền. Thường là về sự ghi nhận: người điều hành muốn được thừa nhận công sức, người góp vốn muốn được thừa nhận rủi ro mình đã bỏ ra. Hoà giải viên có kinh nghiệm để các bên nói hết phần này trong buổi gặp riêng, rồi mới đưa về câu hỏi thực tế là tiếp tục hay chia tay.
Khi đã vào chuyện tiền, minh bạch số liệu là điều kiện tiên quyết. Một bên giữ sổ sách, bên kia không được xem, thì mọi đề nghị mua bán phần vốn đều bị nghi ngờ. Cách phổ biến là các bên cùng cho một kế toán độc lập xem sổ trong thời hạn ngắn, chi phí chia đôi, kết quả dùng chung cho cả hai.
Một kỹ thuật hay dùng ở công ty năm mươi năm mươi là để một bên đưa ra giá, bên kia chọn mua hoặc bán ở đúng giá đó. Bên đưa giá không biết mình sẽ là người mua hay người bán, nên có động lực đưa giá công bằng. Cách này chỉ hợp khi cả hai bên đều đủ khả năng tài chính để mua; nếu một bên yếu hơn hẳn, nó có thể thành bất lợi cho bên đó.
Những điều hoà giải không làm thay được
Văn bản hoà giải thành là thoả thuận giữa các thành viên. Nó không tự động làm thay đổi đăng ký doanh nghiệp, không tự động chuyển phần vốn. Sau khi chốt, các bên vẫn phải làm đúng thủ tục theo Luật Doanh nghiệp: ký hợp đồng chuyển nhượng, lập nghị quyết hoặc quyết định, nộp hồ sơ thay đổi tại cơ quan đăng ký kinh doanh. Văn bản hoà giải nên ghi rõ ai làm việc gì, hạn ngày nào, và hệ quả nếu một bên không ký.
Hoà giải cũng không xử được những việc có dấu hiệu hình sự như chiếm đoạt tài sản công ty, làm giả chứng từ. Nếu nghi ngờ ở mức đó, cần ý kiến luật sư trước khi quyết định ngồi hoà giải, vì việc thương lượng có thể ảnh hưởng tới cách xử lý về sau. Thoả thuận hoà giải cũng không được làm thiệt hại quyền của chủ nợ, người lao động hay nghĩa vụ với nhà nước, ví dụ chia hết tiền mặt cho các thành viên khi công ty còn nợ thuế.
Với tranh chấp có giá trị lớn hoặc khi các bên có quan hệ gia đình phức tạp, như vợ chồng cùng góp vốn đang ly hôn, nên hỏi ý kiến luật sư trước khi ký, để kiểm thoả thuận có khớp với luật doanh nghiệp và luật hôn nhân gia đình không.
Phòng mâu thuẫn từ đầu: điều khoản nên có trong thoả thuận góp vốn
Rất nhiều công ty nhỏ lập ra chỉ với điều lệ mẫu, không có thoả thuận góp vốn riêng. Đến khi mâu thuẫn mới thấy không có luật chơi cho tình huống chia tay. Nếu công ty bạn đang hoạt động yên ổn, đây là lúc tốt nhất để bổ sung một vài điều khoản, vì lúc các bên còn tin nhau thì dễ thống nhất hơn nhiều.
Các điều khoản hay được khuyên bổ sung gồm: cơ chế phá bế tắc khi biểu quyết ngang phiếu, ví dụ mời một người trung lập cho ý kiến hoặc đưa ra hoà giải trong số ngày nhất định; quyền mua trước của thành viên khi một người muốn bán; cách định giá phần vốn khi một bên rút; nghĩa vụ cung cấp thông tin tài chính định kỳ; và điều khoản giải quyết tranh chấp nhiều tầng, thương lượng rồi hoà giải rồi trọng tài hoặc toà án.
Điều khoản hoà giải trong thoả thuận góp vốn nên ghi rõ thời hạn hoà giải, sau thời hạn đó không thành thì mỗi bên được đi tiếp. Không ghi thời hạn thì một bên có thể dùng chính điều khoản hoà giải để trì hoãn, và khi đó điều khoản lại thành gánh nặng.
Câu hỏi thường gặp
Một thành viên không đồng ý hoà giải thì có bắt buộc được không?
Hoà giải thương mại là tự nguyện, không ai bị ép vào phòng hoà giải. Nếu điều lệ hoặc thoả thuận góp vốn có điều khoản hoà giải trước khi kiện, việc một bên từ chối có thể ảnh hưởng tới cách trọng tài hoặc toà án nhìn nhận, nhưng vẫn không có cơ chế cưỡng chế hoà giải.
Mâu thuẫn trong công ty gia đình có nên đưa ra hoà giải thương mại không?
Nên cân nhắc, nhất là khi các bên muốn giữ quan hệ gia đình. Hoà giải viên có kinh nghiệm doanh nghiệp gia đình giúp tách chuyện tình cảm khỏi chuyện tài sản. Phần liên quan tới thừa kế, hôn nhân có thể cần thêm ý kiến luật sư chuyên mảng đó.
Đang hoà giải thì giám đốc có được ký hợp đồng lớn không?
Về pháp lý, thẩm quyền giám đốc vẫn theo điều lệ. Để tránh nghi ngờ, các bên nên đưa vào thoả thuận hoà giải một cơ chế tạm thời, ví dụ hợp đồng trên một mức giá trị cần thông báo trước cho các thành viên khác.
Văn bản hoà giải thành có thay được hợp đồng chuyển nhượng phần vốn không?
Không. Văn bản hoà giải ghi lại thoả thuận, còn việc chuyển nhượng vẫn cần hợp đồng chuyển nhượng và thủ tục thay đổi đăng ký theo Luật Doanh nghiệp. Văn bản hoà giải nên ghi rõ thời hạn ký các giấy tờ đó.
Nghi bên kia rút tiền công ty thì có nên ngồi hoà giải?
Có thể, nhưng trước đó nên giữ lại bằng chứng như sao kê, chứng từ, hợp đồng nghi vấn và hỏi luật sư. Nếu có dấu hiệu chiếm đoạt, cách xử lý có thể khác hẳn, và hoà giải chỉ nên là một lựa chọn sau khi đã đánh giá rủi ro.
Định giá phần vốn trong hoà giải dựa vào đâu?
Các bên tự thoả thuận phương pháp: giá trị sổ sách, giá trị tài sản ròng có điều chỉnh, giá theo dòng tiền, hoặc thuê đơn vị thẩm định giá độc lập. Chốt phương pháp và người định giá trước khi bàn con số giúp giảm cãi vã rất nhiều.