Hoà giải thương mại không thành nghĩa là tranh chấp quay về con đường tài phán: trọng tài nếu có thoả thuận trọng tài hợp lệ, toà án nếu không có. Nhưng bạn không quay về điểm xuất phát. Bạn đã biết lập luận của bên kia, đã thấy điểm yếu của chính mình, và có thể đã chốt được một phần tranh chấp. Biết dùng những thứ này, và biết thứ gì phải bỏ lại trong phòng hoà giải, giúp bước tiếp theo nhanh và gọn hơn.
Bài này đi qua những việc cần làm ngay sau khi hoà giải kết thúc không thành, theo khung Nghị định 22/2017/NĐ-CP, Luật Trọng tài thương mại 2010 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Chi tiết thủ tục khởi kiện ở trọng tài và toà án có ở các chuyên mục khác của trang; ở đây chỉ nói chỗ nối giữa hoà giải và bước tiếp theo.
Xác nhận việc hoà giải đã kết thúc
Việc đầu tiên là làm rõ hoà giải đã thật sự kết thúc. Theo khung của Nghị định 22/2017/NĐ-CP, thủ tục hoà giải kết thúc khi các bên đạt văn bản hoà giải thành, khi hoà giải viên thấy không cần tiếp tục, khi một hoặc các bên yêu cầu chấm dứt, hoặc khi hết thời hạn hoà giải theo thoả thuận mà không đạt kết quả. Nếu chỉ là một buổi không đi tới đâu mà không ai tuyên bố kết thúc, về mặt hồ sơ hoà giải vẫn đang treo.
Hãy đề nghị hoà giải viên hoặc tổ chức hoà giải xác nhận bằng văn bản việc hoà giải đã kết thúc và ngày kết thúc. Nếu hoà giải viên vụ việc không lập văn bản, bạn tự gửi văn bản thông báo chấm dứt cho bên kia. Mốc ngày này quan trọng khi hợp đồng có điều khoản hoà giải bắt buộc trước khi kiện: nó chứng minh bạn đã đi hết bước hoà giải.
Nếu hoà giải đạt được một phần, ví dụ hai bên chốt được tiền hàng gốc nhưng không chốt được lãi, nên lập văn bản hoà giải thành cho phần đã thoả thuận và ghi rõ phần còn lại chưa giải quyết. Phần đã thoả thuận có thể thực hiện ngay, và phạm vi tranh chấp mang ra trọng tài hay toà án hẹp đi, nhanh hơn và rẻ hơn.
Trọng tài hay toà án: kiểm nhanh
Lựa chọn không do bạn tự do quyết định, mà phụ thuộc trước hết vào thoả thuận trong hợp đồng. Bảng dưới giúp kiểm nhanh.
| Tình huống hợp đồng | Đi tiếp đâu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Có thoả thuận trọng tài rõ ràng, hợp lệ | Trọng tài | Toà án thường từ chối thụ lý nếu thoả thuận trọng tài hợp lệ và thực hiện được |
| Không có thoả thuận trọng tài | Toà án có thẩm quyền | Các bên vẫn có thể ký thoả thuận trọng tài sau khi tranh chấp phát sinh nếu cùng muốn |
| Điều khoản ghi vừa trọng tài vừa toà án, hoặc ghi mơ hồ | Cần đánh giá | Hiệu lực điều khoản có thể bị tranh cãi; nên hỏi luật sư trước khi nộp đơn |
| Điều khoản nhiều tầng: hoà giải rồi trọng tài | Trọng tài sau khi đã hoà giải theo điều khoản | Giữ văn bản chứng minh đã hoà giải và đã kết thúc |
Nếu điều khoản giải quyết tranh chấp của bạn viết không rõ, đây là lúc đáng hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, gửi kèm nguyên văn điều khoản. Nộp nhầm nơi có thể mất thêm nhiều tháng vì bị trả đơn hoặc tranh cãi về thẩm quyền.
Những gì mang theo được, những gì phải để lại
Mang theo được: chứng cứ gốc. Hợp đồng, hoá đơn, biên bản giao nhận, đối chiếu công nợ, email, tin nhắn trao đổi trước khi hoà giải. Những tài liệu này tồn tại độc lập với hoà giải nên dùng bình thường.
Mang theo được: hiểu biết của bạn. Bạn đã nghe lập luận của bên kia, biết họ sẽ cãi điểm nào. Dùng hiểu biết đó để chuẩn bị chứng cứ và lập luận phản bác. Không ai cấm bạn học từ cuộc hoà giải.
Để lại: lời thừa nhận và đề nghị nhượng bộ. Những gì bên kia nói hoặc đề nghị trong hoà giải nhằm tìm giải pháp thường được bảo vệ bởi nguyên tắc bảo mật, trừ khi các bên đồng ý bằng văn bản hoặc pháp luật có quy định khác. Đừng xây hồ sơ kiện dựa trên câu "chính họ đã nhận trong buổi hoà giải".
Để lại: tài liệu tạo ra riêng cho hoà giải. Bản trình bày, bảng tính đề xuất phương án, ghi chú của hoà giải viên. Nếu thoả thuận hoà giải có quy định riêng về các tài liệu này, làm theo thoả thuận đó.
Cân nhắc: biên bản đo đạc, đối chiếu chung. Nếu trong hoà giải hai bên cùng đo đạc, đối chiếu số liệu và ký xác nhận như một văn bản độc lập, giá trị của nó tuỳ cách các bên đã thoả thuận. Đây là điểm nên tính trước ngay khi ký thoả thuận hoà giải.
Hoà giải viên có đi tiếp cùng vụ không
Một câu hỏi hay gặp: hoà giải viên đã hiểu rõ vụ việc, có thể làm trọng tài viên luôn cho nhanh không? Thông lệ hoà giải là hoà giải viên không tiếp tục tham gia cùng vụ với tư cách trọng tài viên, người đại diện hay người làm chứng cho một bên, trừ khi các bên có thoả thuận khác. Lý do là trong hoà giải, hoà giải viên đã nghe những điều các bên nói riêng, thường là những điều không bao giờ nói trước người phán xử.
Bạn cũng không nên yêu cầu hoà giải viên làm chứng cho mình về những gì bên kia nói trong hoà giải. Ngoài nguyên tắc bảo mật, việc này còn làm mất niềm tin vào chính cơ chế hoà giải. Nếu bạn cần chứng minh một sự kiện, hãy tìm chứng cứ từ nguồn khác.
Quy tắc cụ thể về việc hoà giải viên tham gia các thủ tục sau có thể khác nhau tuỳ quy tắc hoà giải mà các bên đã chọn và thoả thuận hoà giải. Đọc lại thoả thuận hoà giải trước khi đề nghị bất kỳ điều gì liên quan tới hoà giải viên.
Danh sách việc trong hai tuần đầu sau hoà giải không thành
Hai tuần đầu là lúc mọi chi tiết còn nhớ rõ, và cũng là lúc dễ chần chừ nhất. Danh sách gợi ý:
- Nhận hoặc gửi văn bản xác nhận hoà giải kết thúc, ghi ngày.
- Ghi lại cho riêng mình những gì học được về lập luận của bên kia, lưu nội bộ, không gửi ra ngoài.
- Tính lại thời hiệu khởi kiện từ hồ sơ gốc. Nếu có văn bản bên kia thừa nhận nghĩa vụ trước đó, xem có làm thời hiệu bắt đầu lại không; Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về việc này, cần hỏi luật sư áp dụng.
- Đọc lại điều khoản giải quyết tranh chấp, xác định trọng tài hay toà án, nơi nào có thẩm quyền.
- Bổ sung chứng cứ gốc còn thiếu, xin xác nhận của người làm chứng, giám định nếu cần.
- Quyết định có thuê luật sư không; với vụ có giá trị lớn hoặc đối tác có luật sư, nên có.
- Chuẩn bị đơn khởi kiện, đơn khởi kiện trọng tài, hoặc quyết định tạm gác nếu thấy chi phí theo kiện lớn hơn lợi ích.
Điều chỉnh yêu cầu khởi kiện sau những gì đã thấy
Hoà giải thường cho bạn biết yêu cầu nào của mình đứng vững, yêu cầu nào yếu. Ví dụ bạn đòi cả tiền gốc, lãi chậm trả, phạt vi phạm và bồi thường lợi nhuận bị mất. Qua hoà giải, bạn thấy bên kia gần như không cãi tiền gốc, cãi rất mạnh phần phạt vì mức phạt trong hợp đồng có thể vượt giới hạn luật cho phép, còn phần lợi nhuận bị mất thì bạn không có chứng từ nào thuyết phục.
Khi soạn đơn khởi kiện, cân nhắc thu gọn yêu cầu về những phần có căn cứ chắc. Yêu cầu dàn trải làm vụ việc dài hơn, chi phí cao hơn, và một phần bị bác có thể làm bạn chịu thêm chi phí tố tụng tương ứng. Một đơn kiện gọn, tập trung vào tiền gốc và lãi có căn cứ, thường được giải quyết nhanh hơn và dễ được bên kia chủ động hoà giải lại trong quá trình tố tụng.
Ngược lại, nếu qua hoà giải bạn phát hiện thêm vấn đề mà trước đó chưa biết, ví dụ bên kia đã bán lại hàng của bạn cho người khác khi chưa thanh toán, hãy hỏi luật sư xem có cần bổ sung yêu cầu hoặc biện pháp bảo vệ nào. Nhớ rằng thông tin biết được trong hoà giải chỉ dùng để định hướng, còn chứng cứ phải thu thập từ nguồn độc lập.
Khi nào nên tạm gác thay vì kiện
Hoà giải không thành không bắt buộc bạn phải kiện. Sau hoà giải, bạn có cái nhìn thực tế hơn về vụ việc: chứng cứ của bên kia mạnh hơn mình nghĩ, khả năng thu hồi thấp vì bên kia đang khó khăn, hoặc chi phí và thời gian theo kiện không tương xứng với số tiền. Trong những trường hợp đó, tạm gác, ghi nhận tổn thất, rút kinh nghiệm cho hợp đồng sau có thể là quyết định kinh doanh hợp lý.
Tạm gác khác với bỏ cuộc. Bạn vẫn có thể giữ quyền bằng cách theo dõi thời hiệu, tiếp tục đối chiếu công nợ định kỳ, và mở lại thương lượng khi tình hình bên kia thay đổi. Nhiều vụ tưởng không thành ở lần hoà giải đầu lại chốt được vài tháng sau, khi bên kia có dòng tiền hoặc thay người lãnh đạo.
Còn nếu quyết định kiện, hãy đi dứt khoát: nộp đơn đúng nơi, đúng hạn, chứng cứ đầy đủ. Nửa vời giữa kiện và không kiện là trạng thái tốn kém nhất cho doanh nghiệp nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Hoà giải không thành có phải nộp lại đề nghị hoà giải ở toà án không?
Ở toà án, hoà giải là một thủ tục trong tố tụng dân sự với đa số vụ án, không phụ thuộc vào việc các bên đã hoà giải thương mại trước đó hay chưa. Ở trọng tài, các bên có thể tự thương lượng hoặc yêu cầu hội đồng trọng tài hoà giải.
Thời gian hoà giải có được trừ ra khỏi thời hiệu khởi kiện không?
Không nên mặc định như vậy. Việc đang hoà giải thương mại không tự động làm thời hiệu dừng lại. Có những trường hợp thời hiệu bắt đầu lại theo Bộ luật Dân sự 2015, như khi bên có nghĩa vụ thừa nhận nghĩa vụ, nhưng áp dụng cụ thể cần ý kiến luật sư.
Có được đưa bản ghi âm buổi hoà giải làm chứng cứ không?
Ghi âm buổi hoà giải khi các bên chưa đồng ý và đưa ra làm chứng cứ là trái với tinh thần bảo mật của hoà giải thương mại, có thể bị bác hoặc gây bất lợi cho chính bạn. Nếu muốn ghi âm, phải có sự đồng ý của các bên ngay từ đầu.
Hoà giải thành một phần thì phần còn lại kiện thế nào?
Lập văn bản hoà giải thành cho phần đã chốt, ghi rõ phạm vi. Phần còn lại đưa ra trọng tài hoặc toà án như một tranh chấp hẹp hơn. Cẩn thận để văn bản hoà giải không có câu chấm dứt mọi tranh chấp, vì câu đó có thể khoá luôn phần chưa giải quyết.
Có thể hoà giải lần hai với hoà giải viên khác không?
Có, nếu các bên đồng ý. Đôi khi đổi hoà giải viên, đổi cách tiếp cận, hoặc đợi thêm một thời gian để tình hình thay đổi thì lần hai lại thành. Cân nhắc thời hiệu trước khi quyết định hoà giải thêm vòng nữa.
Hoà giải không thành có phải trả chi phí hoà giải không?
Chi phí hoà giải được tính theo thoả thuận giữa các bên với hoà giải viên hoặc tổ chức hoà giải, không phụ thuộc vào kết quả thành hay không. Cách chia chi phí giữa hai bên nên ghi rõ trong thoả thuận hoà giải ngay từ đầu.