Đang kiện ở trọng tài hay toà án vẫn hoà giải được, và thực tế nhiều vụ tranh chấp thương mại kết thúc bằng thoả thuận giữa chừng chứ không bằng phán quyết hay bản án. Điều cần làm đúng là cách ghi nhận kết quả: thoả thuận phải được trọng tài hoặc toà án công nhận, hoặc được lập thành văn bản đủ chắc, để nếu bên kia không thực hiện thì bạn không phải bắt đầu lại từ đầu.
Bài này nói về ba đường hoà giải khi vụ việc đã vào tố tụng: tự thương lượng và hoà giải thương mại song song, hoà giải do hội đồng trọng tài tiến hành, và hoà giải trong tố tụng dân sự ở toà. Khung pháp lý là Luật Trọng tài thương mại 2010, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Nghị định 22/2017/NĐ-CP. Thời hạn và thủ tục chi tiết nên kiểm với quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài hoặc với toà án đang thụ lý.
Vì sao các bên muốn hoà giải khi đã kiện
Lúc nộp đơn, mỗi bên thường tin mình thắng. Vài tháng sau, khi đã đọc bản tự bảo vệ của bên kia, xem chứng cứ được trao đổi, nghe ý kiến giám định, hai bên nhìn vụ việc thực tế hơn. Đây là thời điểm hoà giải dễ thành nhất, vì những kỳ vọng ban đầu đã được điều chỉnh bởi sự thật.
Lý do thứ hai là chi phí và thời gian. Phí trọng tài, án phí, phí luật sư, thời gian của người quản lý phải dành cho vụ kiện cộng dồn mỗi tháng. Một doanh nghiệp nhỏ có thể thắng trên giấy nhưng thua về dòng tiền nếu vụ kiện kéo quá dài. Lý do thứ ba là khả năng thi hành: thắng một bên đang khó khăn chưa chắc thu được tiền, trong khi một thoả thuận trả góp có điều kiện lại có thể thu được.
Ngoài ra, sau khi trao đổi chứng cứ, mỗi bên thường thấy những điểm yếu mà trước đó chưa nhận ra: một email cũ thừa nhận chậm trễ, một biên bản nghiệm thu từng phần đã ký mà quên, một điều khoản phạt có thể bị xem xét lại. Những phát hiện đó làm thay đổi cán cân, và bên yếu thế hơn thường chủ động đề nghị ngồi lại.
Lý do cuối cùng là quan hệ. Có những vụ tranh chấp giữa hai đối tác lâu năm, đi kiện vì một bất đồng cụ thể nhưng vẫn muốn hợp tác trong mảng khác. Hoà giải giữa chừng cho phép họ chốt vụ việc và đồng thời bàn lại cách làm việc sau này, điều mà phán quyết hay bản án không làm được.
Ba đường hoà giải khi đang kiện
Mỗi đường có cách ghi nhận kết quả khác nhau. Chọn đường nào phụ thuộc vào nơi đang giải quyết và mức độ tin nhau của các bên.
| Đường hoà giải | Ai tiến hành | Kết quả được ghi nhận thế nào |
|---|---|---|
| Hoà giải trong tố tụng trọng tài | Hội đồng trọng tài theo yêu cầu của các bên | Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, hoà giải thành thì hội đồng trọng tài ra quyết định công nhận sự thoả thuận, có giá trị như phán quyết trọng tài |
| Hoà giải trong tố tụng dân sự ở toà | Thẩm phán tại phiên họp hoà giải, hoặc các đương sự thoả thuận tại phiên toà | Toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 |
| Tự thương lượng hoặc hoà giải thương mại song song | Các bên tự làm hoặc qua hoà giải viên thương mại | Văn bản thoả thuận hoặc văn bản hoà giải thành; sau đó xin nơi đang giải quyết ghi nhận, hoặc rút đơn |
Điểm chung: kết quả được trọng tài hoặc toà án ghi nhận bằng quyết định thì có thể yêu cầu thi hành nếu bên kia không tự nguyện thực hiện. Kết quả chỉ nằm trong văn bản giữa hai bên rồi rút đơn thì an toàn kém hơn, vì nếu bên kia không thực hiện, bạn phải đi một vòng mới.
Hoà giải trong tố tụng trọng tài
Luật Trọng tài thương mại 2010 cho các bên quyền tự do thương lượng, thoả thuận với nhau hoặc yêu cầu hội đồng trọng tài hoà giải trong quá trình tố tụng. Khi hai bên cùng muốn, có thể gửi văn bản đề nghị hội đồng trọng tài tổ chức hoà giải, hoặc báo cho hội đồng biết các bên đang thương lượng và đề nghị lùi lịch phiên họp.
Nếu hoà giải thành, hội đồng trọng tài lập biên bản hoà giải thành có chữ ký các bên và ra quyết định công nhận sự thoả thuận. Quyết định này là chung thẩm và có giá trị như phán quyết trọng tài, nghĩa là nếu bên kia không thực hiện, bạn có thể yêu cầu thi hành như với phán quyết. Đây thường là cách chắc chắn nhất để chốt một vụ đang ở trọng tài.
Một số bên ngại để chính hội đồng trọng tài hoà giải, vì lo rằng nếu không thành, những gì mình nói đã lọt vào tai người sẽ phán xử. Khi đó các bên có thể tự thương lượng hoặc nhờ một hoà giải viên thương mại độc lập, rồi khi đã có thoả thuận mới quay lại đề nghị hội đồng trọng tài ghi nhận. Cách này tách người hoà giải khỏi người phán xử.
Hoà giải trong tố tụng dân sự ở toà án
Ở toà án, với đa số vụ án kinh doanh thương mại, hoà giải là thủ tục mà toà tiến hành trước khi mở phiên toà, trừ những vụ không được hoà giải hoặc không tiến hành hoà giải được theo luật. Tại phiên họp hoà giải, thẩm phán giải thích quyền và nghĩa vụ, các đương sự trình bày, và nếu thoả thuận được với nhau thì toà lập biên bản hoà giải thành.
Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, sau một thời hạn ngắn kể từ ngày lập biên bản hoà giải thành mà không đương sự nào thay đổi ý kiến, thẩm phán ra quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự. Quyết định này có hiệu lực pháp luật ngay và không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm. Thời hạn chính xác và các điều kiện, bạn nên đối chiếu với văn bản hiện hành hoặc hỏi thư ký toà án đang thụ lý.
Các bên cũng có thể tự thương lượng ngoài toà, kể cả qua hoà giải thương mại, rồi mang thoả thuận tới phiên họp hoà giải hoặc phiên toà để toà ghi nhận. Ngay tại phiên toà sơ thẩm, nếu các đương sự thoả thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án, hội đồng xét xử cũng có thể ra quyết định công nhận.
Rút đơn hay xin ghi nhận: chọn sao cho an toàn
Rút đơn sau khi bên kia đã thực hiện xong. Nếu bên kia trả đủ tiền ngay khi ký thoả thuận, rút đơn là gọn nhất. Không còn nghĩa vụ treo nên không cần quyết định công nhận.
Xin ghi nhận khi bên kia còn nghĩa vụ trả dần. Thoả thuận trả góp, giao hàng bù, thực hiện trong tương lai thì nên xin trọng tài hoặc toà án ghi nhận bằng quyết định. Nếu bên kia bỏ dở, bạn yêu cầu thi hành ngay, không phải kiện lại.
Thận trọng với rút đơn khi chưa nhận tiền. Rút đơn rồi mà bên kia không thực hiện, bạn phải xem có được kiện lại không, thời hiệu còn không, và mất thời gian làm lại từ đầu. Khả năng kiện lại sau khi rút đơn có điều kiện riêng ở từng nơi giải quyết.
Tạm đình chỉ hoặc lùi lịch trong lúc thương lượng. Nếu cần thời gian thương lượng, đề nghị nơi đang giải quyết lùi lịch hoặc tạm dừng theo thủ tục cho phép, thay vì rút đơn sớm. Giữ vụ việc ở trạng thái mở là giữ đòn bẩy.
Trình tự gợi ý khi muốn hoà giải giữa chừng
Trình tự dưới đây áp dụng được cho cả hai nơi, chi tiết thủ tục từng nơi có khác biệt:
- Trao đổi với luật sư hoặc người đại diện của mình về mức chấp nhận được, dựa trên những gì đã thấy trong hồ sơ tố tụng.
- Liên hệ bên kia, thường qua luật sư của hai bên, đề nghị thương lượng. Nêu rõ việc thương lượng không làm ảnh hưởng tới quyền của các bên trong tố tụng.
- Chọn hình thức: đề nghị hội đồng trọng tài hoặc toà hoà giải, hay tự thương lượng hoặc qua hoà giải viên thương mại độc lập.
- Thông báo cho nơi đang giải quyết nếu cần lùi lịch phiên họp, phiên toà để có thời gian thương lượng.
- Khi đạt thoả thuận, viết điều khoản thật cụ thể: số tiền, thời hạn, cách trả, hệ quả nếu chậm, xử lý chi phí tố tụng đã phát sinh.
- Nộp thoả thuận để nơi đang giải quyết ghi nhận bằng quyết định công nhận, hoặc rút đơn nếu nghĩa vụ đã được thực hiện xong.
Chi phí tố tụng đã bỏ ra xử lý thế nào trong thoả thuận
Một điểm hay bị quên là ai chịu chi phí đã phát sinh: tạm ứng phí trọng tài, tạm ứng án phí, chi phí giám định, phí luật sư. Nếu không ghi trong thoả thuận, mỗi nơi giải quyết có quy tắc mặc định riêng về việc chia hay hoàn trả, và kết quả có thể khác với điều các bên ngầm hiểu.
Thoả thuận nên có một câu riêng: chi phí tố tụng đã nộp do bên nào chịu, phần được hoàn lại (nếu có) thuộc về ai, mỗi bên tự chịu phí luật sư của mình hay một bên trả một phần cho bên kia. Câu này nhỏ nhưng nhiều thoả thuận gần xong lại vướng ở đây, vì sau nhiều tháng kiện, số chi phí này không còn nhỏ.
Nếu bạn chưa có luật sư mà bên kia đã có, hoặc thoả thuận liên quan tài sản bảo đảm, quyền sở hữu trí tuệ hay đối tác nước ngoài, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký để kiểm cách ghi nhận và các điều khoản thi hành.
Câu hỏi thường gặp
Đang kiện ở toà có được nhờ hoà giải viên thương mại không?
Được. Không có quy định cấm các bên tự thương lượng hoặc hoà giải ngoài toà trong lúc vụ án đang giải quyết. Khi có kết quả, các bên mang thoả thuận tới toà để toà ghi nhận theo thủ tục tố tụng, hoặc nguyên đơn rút đơn nếu nghĩa vụ đã xong.
Quyết định công nhận sự thoả thuận của hội đồng trọng tài có bị yêu cầu huỷ như phán quyết không?
Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định quyết định này có giá trị như phán quyết trọng tài. Việc yêu cầu huỷ và các căn cứ liên quan cần xem quy định hiện hành và tình huống cụ thể; nên hỏi luật sư nếu gặp trường hợp này.
Hoà giải thất bại giữa chừng có làm ảnh hưởng tới vụ kiện không?
Về nguyên tắc, những gì trao đổi nhằm hoà giải được bảo mật và không làm mất quyền của các bên. Vụ kiện tiếp tục như bình thường. Chỉ nên thận trọng với những lời thừa nhận rõ ràng trong phiên chung có biên bản.
Có được thoả thuận thêm những việc ngoài phạm vi vụ kiện không?
Các bên có thể thoả thuận rộng hơn trong văn bản riêng, ví dụ cách hợp tác sau này. Nhưng phần được trọng tài hoặc toà công nhận thường gắn với phạm vi tranh chấp đang giải quyết, nên phần ngoài phạm vi cần văn bản riêng, rõ ràng.
Bên kia đồng ý hoà giải chỉ để kéo dài vụ kiện thì sao?
Đừng rút đơn hay đồng ý tạm dừng vô thời hạn. Đặt mốc thời gian cụ thể cho việc thương lượng, nếu quá mốc không có thoả thuận thì đề nghị nơi giải quyết tiếp tục lịch tố tụng.
Thoả thuận trả góp được toà công nhận mà bên kia trễ hẹn thì làm gì?
Quyết định công nhận sự thoả thuận có hiệu lực thi hành. Khi bên kia không thực hiện đúng, bạn có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành theo quyết định đó, trong thời hiệu yêu cầu thi hành án.