Khi hai bản ngôn ngữ của hợp đồng nói khác nhau và tranh chấp đã nổ ra, việc đầu tiên là tìm điều khoản ngôn ngữ: hợp đồng có ghi bản nào ưu tiên hay hai bản có giá trị ngang nhau. Nếu có bản ưu tiên, chỗ vênh thường được giải quyết theo bản đó. Nếu không có, hoặc hai bản ngang nhau, người xử sẽ tìm ý chí chung thật sự của các bên qua lịch sử đàm phán, cách các bên đã thực hiện hợp đồng và mục đích của điều khoản.
Doanh nghiệp nhỏ hay gặp tình huống này vì hợp đồng song ngữ thường được dịch nhanh trước khi ký, mỗi bên chỉ đọc kỹ bản mình hiểu. Bài không hướng dẫn cách soạn hợp đồng song ngữ từ đầu; trọng tâm là sau khi đã vênh thì làm gì để lập luận của bạn có cơ sở.
Những kiểu vênh hay gặp
Không phải chỗ vênh nào cũng nghiêm trọng như nhau. Phân loại giúp bạn tập trung vào chỗ thật sự quyết định kết quả. Vênh về con số và mốc thời gian: bản Việt ghi thanh toán trong ba mươi ngày kể từ ngày giao hàng, bản Anh ghi kể từ ngày nhận hoá đơn. Vênh về thuật ngữ pháp lý: "phạt vi phạm" và "bồi thường thiệt hại" là hai chế định khác nhau trong luật Việt Nam, nhưng bản dịch có thể dùng một cụm từ tiếng Anh chung cho cả hai, hoặc ngược lại. Vênh về phạm vi: bản Việt nói "hàng hoá theo phụ lục", bản Anh nói "hàng hoá bao gồm nhưng không giới hạn ở phụ lục".
Vênh do thiếu đoạn: một bên sửa bản ngôn ngữ của mình trong vòng đàm phán cuối mà không cập nhật bản kia. Vênh về điều khoản giải quyết tranh chấp: bản Việt ghi trọng tài, bản Anh ghi toà án, hoặc ghi hai tổ chức khác nhau. Kiểu cuối này đặc biệt nguy hiểm vì nó ảnh hưởng đến việc ai có quyền xử tranh chấp, trước khi bàn đến nội dung.
Ghi lại từng chỗ vênh trong một bảng ba cột: đoạn bản Việt, đoạn bản Anh, khác biệt và hệ quả với tranh chấp hiện tại. Bảng này sẽ dùng cho mọi bước sau.
Hợp đồng nói gì về ngôn ngữ và hệ quả
Cách giải quyết phụ thuộc lớn vào việc hợp đồng đã dự liệu chuyện vênh hay chưa. Bảng dưới tóm các trường hợp thường gặp; áp dụng cụ thể còn tuỳ luật áp dụng và người xử.
| Hợp đồng ghi | Hướng giải quyết thường gặp | Bạn cần chuẩn bị |
|---|---|---|
| Một bản cụ thể được ưu tiên khi có khác biệt | Áp dụng bản ưu tiên cho chỗ vênh | Kiểm điều khoản ưu tiên có rõ ràng, áp dụng cho toàn bộ hợp đồng hay chỉ một phần |
| Hai bản có giá trị pháp lý ngang nhau | Tìm ý chí chung qua đàm phán, thực hiện, mục đích | Chứng cứ đàm phán, cách hai bên đã thực hiện điều khoản |
| Chỉ có một ngôn ngữ chính, bản kia là bản dịch tham khảo | Áp dụng bản chính | Chứng minh bên kia đã biết bản kia chỉ để tham khảo |
| Không nói gì về ngôn ngữ | Người xử tự đánh giá; bản đã được đàm phán và ký thường có trọng lượng hơn | Lịch sử soạn thảo: bản nào được soạn trước, ai soạn |
Điều khoản ngôn ngữ thường nằm ở cuối hợp đồng, phần "điều khoản chung". Hãy đọc kỹ cả phụ lục, vì một số hợp đồng đặt quy định khác cho phụ lục kỹ thuật.
Chứng cứ giúp chứng minh ý chí chung
Khi phải tìm ý chí chung thật sự của các bên, người xử sẽ dựa vào những gì xảy ra quanh hợp đồng. Doanh nghiệp nhỏ thường có nhiều chứng cứ hơn mình nghĩ, chỉ là chưa gom lại.
- Email đàm phán: các bản nháp trao đổi, ghi chú sửa đổi, câu hỏi và trả lời về điều khoản đang tranh chấp.
- Biên bản họp, tin nhắn xác nhận: nội dung các buổi gặp mặt hoặc họp trực tuyến khi thống nhất điều khoản.
- Cách hai bên đã thực hiện: nếu nhiều lần thanh toán đều tính từ ngày nhận hoá đơn mà không ai phản đối, đó là chứng cứ mạnh về cách hiểu chung.
- Hợp đồng trước giữa hai bên: các hợp đồng tương tự đã ký và thực hiện, nhất là khi cùng câu chữ.
- Tập quán ngành: cách hiểu thông thường của thuật ngữ trong ngành hàng, có thể dẫn qua tiêu chuẩn hay quy tắc thương mại quốc tế mà hai bên đã dẫn chiếu.
- Người dịch: ai đã dịch hợp đồng, dịch từ bản nào sang bản nào, bên nào thuê; bản gốc soạn trước thường phản ánh ý chí rõ hơn bản dịch.
Sắp xếp các chứng cứ này theo thời gian giúp người xử thấy ý chí chung đã hình thành ra sao, thay vì chỉ so hai câu chữ đứng riêng.
Những cặp thuật ngữ hay bị dịch lệch
Phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Luật Việt Nam tách hai chế định này: phạt vi phạm chỉ áp dụng khi hợp đồng có thoả thuận và có giới hạn với hợp đồng thương mại, còn bồi thường thiệt hại phải chứng minh thiệt hại thực tế. Bản tiếng Anh dùng "penalty" hay "liquidated damages" có thể mang hàm ý khác theo luật nước khác. Khi vênh, xác định luật áp dụng trước rồi mới giải thích từ.
Đặt cọc và trả trước. Trong luật Việt Nam, đặt cọc có hệ quả riêng khi một bên từ chối giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. "Deposit" hay "advance payment" trong bản Anh có thể chỉ là khoản trả trước thông thường. Chỗ vênh này ảnh hưởng trực tiếp đến việc ai mất tiền khi huỷ.
Nghiệm thu và chấp nhận hàng. "Acceptance" có thể hiểu là nghiệm thu kỹ thuật hoặc là chấp nhận hàng theo nghĩa pháp lý, kéo theo mất quyền khiếu nại. Xem quy trình hai bên đã làm thực tế để biết ý chí chung.
Bất khả kháng và hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Hai khái niệm khác nhau, bản dịch đôi khi gộp làm một. Danh sách sự kiện trong điều khoản bất khả kháng ở hai bản cũng hay lệch nhau.
Ngày làm việc và ngày. Một chữ "ngày" thiếu chữ "làm việc" ở một bản có thể làm thời hạn chênh nhau cả tuần, nhất là khi hai nước có lịch nghỉ lễ khác nhau.
Khi chỗ vênh nằm ở điều khoản giải quyết tranh chấp
Đây là tình huống khó nhất. Nếu bản Việt ghi trọng tài, bản Anh ghi toà án nước ngoài, mỗi bên có thể nộp đơn ở nơi theo bản mình thích. Khi đó câu hỏi về thẩm quyền sẽ được đặt ra trước tiên, có thể ở cả hai nơi, và có nguy cơ hai kết quả mâu thuẫn.
Cách xử lý thận trọng là: không vội nộp đơn ở nơi có lợi nhất theo một bản mà chưa đánh giá rủi ro thẩm quyền. Kiểm điều khoản ngôn ngữ trước. Nếu có bản ưu tiên, thường đi theo bản đó. Nếu không, cân nhắc đề nghị với bên kia một thoả thuận mới về kênh giải quyết, lập sau khi tranh chấp đã xảy ra; Luật Trọng tài thương mại 2010 cho phép lập thoả thuận trọng tài sau khi tranh chấp phát sinh.
Điều khoản trọng tài không rõ ràng, theo pháp luật Việt Nam, có thể khiến thoả thuận trọng tài không thực hiện được hoặc bị tranh cãi về hiệu lực. Với giá trị lớn, đây là chỗ nên có người làm nghề đánh giá trước khi bạn chọn nơi khởi kiện, vì chọn sai nơi có thể tốn thời gian và chi phí cho một vụ việc bị bác vì thiếu thẩm quyền.
Trình tự xử lý một chỗ vênh
Trình tự dưới đây áp dụng cho chỗ vênh về nội dung như thanh toán, giao hàng, bảo hành. Với chỗ vênh ở điều khoản tranh chấp, xem mục trên.
- Lập bảng so sánh các đoạn vênh, đánh giá chỗ nào ảnh hưởng tới số tiền hoặc quyền đang tranh chấp.
- Đọc điều khoản ngôn ngữ, xác định quy tắc ưu tiên nếu có.
- Gom chứng cứ về ý chí chung theo thời gian.
- Nhờ một người dịch độc lập, không tham gia soạn hợp đồng, đối chiếu hai bản và ghi nhận xét bằng văn bản; tránh dùng kết quả dịch máy làm chứng cứ chính.
- Gửi bên kia một văn bản nêu cách hiểu của bạn, căn cứ, và đề nghị thống nhất; nhiều chỗ vênh được giải quyết ở bước này khi bên kia thấy chứng cứ thực hiện.
- Nếu không thống nhất được, đưa chỗ vênh vào hồ sơ hoà giải hoặc khởi kiện như một vấn đề cần giải thích hợp đồng, kèm bảng so sánh và chứng cứ.
Ví dụ giả định: hợp đồng gia công bao bì
Ví dụ giả định: một xưởng in bao bì ở Đồng Nai ký hợp đồng gia công với một công ty thương mại nước ngoài. Hợp đồng có hai bản, ghi "hai bản có giá trị như nhau". Bản Việt ghi xưởng chịu phạt khi giao chậm theo một tỷ lệ trên giá trị phần chậm; bản Anh ghi tỷ lệ đó tính trên tổng giá trị đơn hàng.
Khi một đợt giao chậm vài ngày, khách khấu trừ theo bản Anh, số tiền lớn gấp nhiều lần. Xưởng gom chứng cứ: email đàm phán cho thấy khách từng đề xuất "tính trên phần chậm" và xưởng đồng ý; ở hai lần chậm trước đó, khách đều khấu trừ trên phần chậm. Xưởng gửi văn bản kèm bảng so sánh và các email, đề nghị áp dụng cách tính đã thực hiện.
Khách đồng ý tính lại sau khi đối chiếu. Đơn hàng sau, hai bên ghi bản tiếng Anh là bản ưu tiên, nhưng xưởng thuê người rà kỹ bản Anh trước khi ký, và yêu cầu ghi chú rõ các thuật ngữ về phạt và bồi thường. Lưu ý thêm: mức phạt vi phạm theo luật Việt Nam có giới hạn đối với hợp đồng thương mại, nên khi luật Việt Nam được áp dụng, cần đối chiếu mức trong hợp đồng với quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Bản ký tay có chữ ký hai bên và bản điện tử khác nhau thì tin bản nào?
Thường bản đã được hai bên ký là bản thể hiện ý chí đã thống nhất. Tuy vậy nếu sau đó hai bên có sửa đổi bằng văn bản hoặc email có giá trị, cần xem sửa đổi đó có hợp lệ theo điều khoản sửa đổi của hợp đồng không. Lưu cả hai bản và lịch sử trao đổi để chứng minh.
Có thể đề nghị bên kia ký phụ lục sửa chỗ vênh khi đang tranh chấp không?
Có thể, và đây thường là cách gọn nhất nếu bên kia đồng ý. Phụ lục nên ghi rõ đoạn nào được thay, cách hiểu thống nhất, và áp dụng cho các nghĩa vụ đã phát sinh hay chỉ cho tương lai. Nếu bên kia từ chối, chỗ vênh sẽ được giải quyết qua kênh tranh chấp.
Bản dịch do một bên thuê có bị coi là thiên vị không?
Bản dịch tự nó không bị coi là sai vì bên nào thuê, nhưng khi có tranh cãi, người xử có thể đánh giá thận trọng hơn. Nhờ một người dịch độc lập đối chiếu, hoặc hai bên cùng chọn người dịch, giúp giảm tranh cãi. Không nên dùng bản dịch máy làm căn cứ chính.
Ngôn ngữ của vụ trọng tài có cần trùng với ngôn ngữ ưu tiên của hợp đồng không?
Không bắt buộc. Ngôn ngữ tố tụng trọng tài do các bên thoả thuận hoặc hội đồng quyết định, còn ngôn ngữ ưu tiên của hợp đồng là quy tắc giải thích nội dung. Tuy vậy chọn trùng nhau giúp giảm việc dịch đi dịch lại và tránh tranh cãi về sắc thái từ ngữ.
Hợp đồng chỉ có bản tiếng Anh, bên Việt Nam nói không hiểu có được không?
Thường khó. Doanh nghiệp ký hợp đồng bằng một ngôn ngữ được coi là đã chấp nhận nội dung, nhất là trong quan hệ thương mại giữa các doanh nghiệp. Lập luận "không hiểu" ít có sức nặng, trừ khi có dấu hiệu lừa dối. Vì vậy hãy hiểu rõ trước khi ký, nhờ người rà nếu cần.