Trọng tài chỉ có thẩm quyền với những bên đã cùng ký thoả thuận trọng tài. Đây là điểm mạnh khi tranh chấp chỉ có hai bên, nhưng trở thành điểm yếu khi chuỗi hợp đồng có nhiều bên: chủ đầu tư ký với tổng thầu, tổng thầu ký với thầu phụ, thầu phụ mua vật tư của nhà cung cấp. Nếu mỗi hợp đồng một kiểu điều khoản, một sự cố duy nhất có thể biến thành vài vụ tranh chấp ở vài nơi, kết quả có khi mâu thuẫn nhau.
Bài này dành cho nhà thầu nhỏ, thầu phụ, nhà cung cấp vật tư, các bên trong hợp đồng hợp tác kinh doanh có nhiều thành viên. Câu hỏi không phải "trọng tài tốt hay toà án tốt", mà là: với vị trí của mình trong chuỗi, nên đồng ý hay đề nghị điều khoản nào để khi có sự cố, mình không bị kẹt ở giữa.
Vì sao chuỗi hợp đồng làm trọng tài khó
Thoả thuận trọng tài là một hợp đồng giữa những bên cụ thể. Người không ký thì không bị buộc tham gia, và hội đồng trọng tài không có quyền triệu tập họ làm bị đơn. Toà án thì khác: trong tố tụng dân sự, toà có thể đưa người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vào vụ án, giải quyết nhiều quan hệ trong một lần.
Ví dụ giả định: một nhà xưởng ở Bình Dương bị thấm dột sau bàn giao. Chủ đầu tư cho rằng lỗi thi công của tổng thầu; tổng thầu cho rằng lỗi ở tấm lợp do thầu phụ lắp; thầu phụ cho rằng tấm lợp do nhà cung cấp giao bị lỗi sản xuất. Nếu hợp đồng chủ đầu tư – tổng thầu ghi trọng tài tại tổ chức X, hợp đồng tổng thầu – thầu phụ ghi toà án, còn hợp đồng thầu phụ – nhà cung cấp ghi trọng tài tại tổ chức Y, thì cùng một vết thấm có thể bị phân xử ở ba nơi.
Rủi ro lớn nhất rơi vào bên đứng giữa. Tổng thầu có thể bị buộc bồi thường cho chủ đầu tư trong vụ trọng tài, nhưng ở vụ kiện với thầu phụ tại toà lại không chứng minh được lỗi thuộc về thầu phụ, vì hai nơi phân xử đánh giá chứng cứ độc lập với nhau.
Vị trí trong chuỗi và mối lo khác nhau
Mỗi vị trí trong chuỗi hợp đồng nhìn điều khoản giải quyết tranh chấp theo một kiểu:
| Vị trí | Mối lo chính | Hướng nên cân |
|---|---|---|
| Chủ đầu tư | Đòi được bồi thường từ một đầu mối, không bị đẩy qua đẩy lại | Giữ quan hệ trực tiếp với tổng thầu; yêu cầu tổng thầu chịu trách nhiệm cho cả thầu phụ |
| Tổng thầu | Bị kẹt giữa: thua chủ đầu tư nhưng không đòi lại được từ thầu phụ | Điều khoản giải quyết tranh chấp ở hợp đồng phụ đồng bộ với hợp đồng chính |
| Thầu phụ | Bị kéo vào tranh chấp mà mình không được trình bày từ đầu | Biết rõ hợp đồng chính quy định gì; đòi quyền tham gia khi tranh chấp liên quan phần việc của mình |
| Nhà cung cấp vật tư | Bị đòi bồi thường theo kết luận của một vụ mình không tham gia | Giới hạn trách nhiệm rõ; điều khoản bảo hành và cách xác định lỗi sản phẩm |
| Thành viên liên danh, hợp tác kinh doanh | Tranh chấp nội bộ ảnh hưởng đến nghĩa vụ chung với bên ngoài | Một điều khoản chung cho mọi thành viên, ký trên cùng văn bản |
Bảng không chỉ ra một đáp án chung, vì lợi ích các vị trí khác nhau. Nó giúp bạn biết khi đọc điều khoản trọng tài, mình đang đọc với tư cách nào và cần đòi hỏi gì.
Những cách giảm rủi ro xé lẻ tranh chấp
Đồng bộ điều khoản dọc theo chuỗi. Hợp đồng phụ dùng cùng phương thức, cùng tổ chức trọng tài, cùng quy tắc tố tụng, cùng địa điểm với hợp đồng chính. Đây là cách đơn giản và hiệu quả nhất, nhưng chỉ làm được khi bên đứng giữa chủ động yêu cầu từ khi ký hợp đồng phụ.
Thoả thuận cho phép tham gia và hợp nhất. Một số quy tắc tố tụng trọng tài có cơ chế cho bên thứ ba tham gia hoặc hợp nhất các vụ liên quan khi các bên đồng ý. Có thể ghi trong hợp đồng rằng các bên đồng ý cho hợp nhất vụ việc liên quan đến cùng một dự án, theo quy tắc của tổ chức được chọn.
Một thoả thuận khung cho nhiều bên. Với hợp tác kinh doanh, liên danh, tất cả thành viên ký chung một hợp đồng có một điều khoản giải quyết tranh chấp duy nhất. Tránh mỗi cặp thành viên một văn bản riêng.
Chọn toà án cho cả chuỗi. Nếu không đồng bộ được trọng tài, có khi chọn toà án cho mọi hợp đồng trong chuỗi lại ít rủi ro hơn, vì toà có thể gom các bên liên quan vào một vụ.
Cơ chế xử lý tranh chấp tại hiện trường. Với dự án xây dựng, có thể thoả thuận một người hoặc ban xử lý tranh chấp kỹ thuật ngay trong quá trình thi công, để những bất đồng nhỏ không chờ tới cuối dự án mới xử.
Kiểm tra trước khi ký hợp đồng thầu phụ hoặc cung cấp
Nếu bạn là thầu phụ hay nhà cung cấp vật tư nhỏ, hãy đi qua các bước sau trước khi ký:
- Hỏi xin, hoặc ít nhất hỏi rõ, phần điều khoản giải quyết tranh chấp và trách nhiệm trong hợp đồng chính giữa chủ đầu tư và tổng thầu.
- So với điều khoản trong hợp đồng của mình: cùng phương thức hay khác, cùng nơi hay khác.
- Xem hợp đồng của mình có câu kiểu "thầu phụ chịu ràng buộc bởi kết quả giải quyết tranh chấp giữa chủ đầu tư và tổng thầu" không. Nếu có, đòi quyền được thông báo và được tham gia trình bày khi tranh chấp liên quan đến phần việc của mình.
- Kiểm tra giới hạn trách nhiệm, thời hạn bảo hành, cách xác định lỗi: lỗi thiết kế, lỗi thi công hay lỗi vật tư.
- Lưu lại hồ sơ nghiệm thu từng phần, biên bản bàn giao, nhật ký thi công có xác nhận. Trong tranh chấp chuỗi, ai có hồ sơ rõ ràng hơn người đó đỡ bị đổ lỗi.
- Với hợp đồng giá trị lớn, đề nghị người làm nghề đọc cả hai hợp đồng cùng lúc, không đọc riêng lẻ.
Các bước trên giúp thầu phụ không bị động khi sự cố xảy ra ở tầng trên. Phần lớn thầu phụ nhỏ chỉ đọc hợp đồng của mình và không biết hợp đồng chính quy định gì.
Hợp tác kinh doanh nhiều thành viên: trường hợp riêng
Ngoài chuỗi thầu, một dạng nhiều bên hay gặp ở doanh nghiệp nhỏ là hợp đồng hợp tác kinh doanh: ba bốn người cùng góp tiền, góp mặt bằng, góp công để mở một cơ sở. Khi mâu thuẫn, tranh chấp có thể là giữa một người với tất cả, hoặc giữa hai nhóm. Nếu ban đầu mỗi người ký một văn bản riêng với người đứng đầu, việc gom tất cả vào một vụ trọng tài gần như không thể.
Cách làm an toàn là mọi thành viên ký cùng một hợp đồng hợp tác, có một điều khoản giải quyết tranh chấp áp dụng cho mọi tranh chấp giữa bất kỳ các thành viên nào phát sinh từ hợp đồng. Khi có thành viên mới tham gia, họ ký phụ lục chấp nhận toàn bộ hợp đồng, bao gồm điều khoản đó. Khi một thành viên chuyển nhượng phần góp, bên nhận chuyển nhượng cũng phải ký tham gia.
Nếu các thành viên là cá nhân không đăng ký kinh doanh và hợp tác không mang tính thương mại, cần xem lại tranh chấp có thuộc thẩm quyền trọng tài thương mại hay không. Nhiều nhóm hợp tác nhỏ thực chất là hoạt động kinh doanh nhưng chưa đăng ký; trường hợp này nên hỏi người làm nghề trước khi chọn trọng tài.
Dấu hiệu chuỗi hợp đồng của bạn đang có vấn đề
Nếu thấy một trong các dấu hiệu dưới đây, nên rà lại điều khoản giải quyết tranh chấp khi còn chưa có sự cố:
- Hợp đồng chính ghi trọng tài, hợp đồng phụ ghi toà án, hoặc ngược lại.
- Hai hợp đồng cùng ghi trọng tài nhưng ở hai tổ chức khác nhau, hai quy tắc khác nhau.
- Hợp đồng phụ dẫn chiếu "theo hợp đồng chính" nhưng thầu phụ chưa từng được xem hợp đồng chính.
- Hợp tác kinh doanh nhiều người nhưng mỗi người một văn bản riêng.
- Có thành viên, thầu phụ mới tham gia giữa chừng mà không ký văn bản chấp nhận điều khoản giải quyết tranh chấp.
- Hợp đồng chính đã được chuyển nhượng cho một chủ đầu tư khác, nhưng các hợp đồng phụ vẫn giữ nguyên tên bên cũ.
- Đơn đặt hàng vật tư kèm điều kiện chung của nhà cung cấp, trong đó có điều khoản giải quyết tranh chấp khác với hợp đồng mua bán nguyên tắc.
Sửa khi chưa có tranh chấp chỉ cần một phụ lục có chữ ký các bên. Khi đã xảy ra sự cố, mỗi bên đều tính toán lợi ích riêng và rất khó thống nhất lại. Vì vậy thời điểm tốt nhất để rà soát là lúc bắt đầu một dự án mới hoặc lúc có thêm một bên tham gia vào chuỗi.
Nhà cung cấp vật tư: điều khoản xác định lỗi quan trọng hơn nơi phân xử
Với nhà cung cấp vật tư nhỏ đứng cuối chuỗi, câu hỏi chọn trọng tài hay toà án thường không quan trọng bằng câu hỏi lỗi được xác định thế nào. Khi công trình có sự cố, tranh cãi chính thường là: vật tư có lỗi từ khi sản xuất, hay bị bảo quản sai, lắp đặt sai, dùng sai mục đích. Nếu hợp đồng không nói gì, mỗi bên sẽ đưa ra giám định của riêng mình và tranh chấp kéo dài ở bất kỳ kênh nào.
Nhà cung cấp nên ghi rõ điều kiện bảo hành, hướng dẫn bảo quản và lắp đặt kèm theo hàng, thời hạn bên mua phải kiểm tra và báo lỗi khi nhận hàng, cách lấy mẫu lưu, và cách chọn đơn vị giám định khi hai bên không thống nhất. Biên bản giao nhận có xác nhận tình trạng hàng là tài liệu nên giữ kỹ. Những dòng này giúp nhà cung cấp tự bảo vệ dù tranh chấp cuối cùng được đưa ra trọng tài hay toà án.
Câu hỏi thường gặp
Thầu phụ không ký thoả thuận trọng tài với chủ đầu tư thì có bị kéo vào vụ trọng tài không?
Về nguyên tắc, trọng tài chỉ có thẩm quyền với bên đã ký thoả thuận trọng tài. Thầu phụ không ký thì không bị buộc làm bị đơn. Thầu phụ có thể được mời làm nhân chứng hoặc tự nguyện tham gia nếu quy tắc tố tụng và các bên đồng ý.
Có thể hợp nhất hai vụ trọng tài liên quan đến cùng một dự án không?
Có thể nếu các bên đồng ý và quy tắc tố tụng của tổ chức trọng tài cho phép. Để tránh tranh cãi về sau, nên ghi sự đồng ý hợp nhất ngay trong các hợp đồng thuộc cùng dự án và chọn cùng một tổ chức, cùng quy tắc.
Tổng thầu thua chủ đầu tư ở trọng tài thì có dùng phán quyết đó để đòi thầu phụ không?
Phán quyết chỉ ràng buộc các bên trong vụ đó. Khi đòi thầu phụ, tổng thầu vẫn phải chứng minh lỗi của thầu phụ trong vụ tranh chấp riêng. Phán quyết trước có thể là một chứng cứ, nhưng không tự động buộc thầu phụ.
Hợp đồng hợp tác nhiều người có nên chọn trọng tài không?
Nếu các thành viên kinh doanh và cùng ký một văn bản có điều khoản chung, trọng tài có thể phù hợp vì kín và linh hoạt. Nếu mỗi người ký riêng hoặc hoạt động không mang tính thương mại, cần cân nhắc kỹ thẩm quyền và khả năng gom các bên.
Chuỗi hợp đồng đã ký mỗi nơi một kiểu thì sửa thế nào?
Khi chưa có tranh chấp, các bên ký phụ lục thống nhất phương thức giải quyết tranh chấp cho mọi hợp đồng trong chuỗi. Việc này cần sự đồng ý của từng cặp bên, nên bên đứng giữa như tổng thầu thường là người chủ động đề xuất.