Trọng tài có thể nhanh hơn toà án ở một điểm rõ ràng: phán quyết là chung thẩm, không có cấp phúc thẩm, nên tranh chấp kết thúc sau một vòng. Nhưng "nhanh" không tự đến. Một vụ trọng tài vẫn có thể kéo dài nếu một bên trì hoãn chọn trọng tài viên, phản đối thẩm quyền, xin hoãn phiên họp; và sau phán quyết, bên thua vẫn có quyền yêu cầu toà xem xét huỷ. Chọn trọng tài vì muốn nhanh là hợp lý khi bạn hiểu rõ những điểm có thể làm nó chậm lại và viết hợp đồng để hạn chế chúng.
Bài này không đưa ra con số "trọng tài mất bao nhiêu tháng" vì thời gian phụ thuộc rất nhiều vào vụ việc, tổ chức trọng tài và thái độ các bên. Thay vào đó, bài chia quá trình thành từng chặng để bạn thấy chỗ nào tiết kiệm được thời gian, chỗ nào không.
Vì sao người ta nói trọng tài nhanh
Ở toà án, một vụ tranh chấp kinh doanh thương mại thông thường đi qua sơ thẩm; bên không đồng ý có thể kháng cáo lên phúc thẩm; sau đó bản án còn có thể bị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm nếu có căn cứ. Mỗi cấp có thời hạn chuẩn bị, thời hạn kháng cáo, thời gian chờ lịch xét xử. Với những toà án có nhiều án tồn, thời gian thực tế thường dài hơn thời hạn trên giấy.
Trọng tài chỉ có một vòng. Hội đồng trọng tài ra phán quyết, phán quyết có hiệu lực từ ngày ban hành và không bị kháng cáo. Các bên còn có quyền thoả thuận về thời hạn, cách trao đổi tài liệu, số phiên họp; một số tổ chức trọng tài có thủ tục rút gọn cho vụ việc giá trị nhỏ hoặc đơn giản theo quy tắc riêng của họ. Trọng tài viên thường xử ít vụ hơn thẩm phán, nên lịch họp có thể sắp xếp linh hoạt hơn.
Tuy vậy, cái nhanh ở đây là nhanh về cấu trúc, không phải nhanh về mọi mặt. Muốn tận dụng được, hai bên cần có thiện chí tối thiểu, hoặc hợp đồng phải được viết để một bên không dễ kéo dài.
Từng chặng: chỗ nào nhanh, chỗ nào có thể bị kéo
Bảng dưới chia một vụ trọng tài thành các chặng chính và chỉ ra rủi ro chậm ở mỗi chặng, kèm cách phòng từ khi soạn hợp đồng:
| Chặng | Rủi ro bị kéo dài | Cách phòng từ khi soạn hợp đồng |
|---|---|---|
| Xác định nơi giải quyết | Điều khoản mơ hồ, hai bên cãi nhau trọng tài nào có thẩm quyền | Ghi rõ một tổ chức trọng tài hoặc hình thức vụ việc, không ghi song song toà án |
| Thành lập hội đồng trọng tài | Bị đơn chậm chọn trọng tài viên, hai trọng tài viên không thống nhất chủ tịch | Thoả thuận trước số trọng tài viên; cân nhắc một trọng tài viên duy nhất cho vụ nhỏ |
| Phản đối thẩm quyền | Một bên cho rằng thoả thuận trọng tài vô hiệu, yêu cầu toà xem xét lại quyết định của hội đồng | Điều khoản rõ ràng, người ký đúng thẩm quyền |
| Trao đổi hồ sơ và phiên họp | Xin gia hạn nhiều lần, xin hoãn họp | Thoả thuận họp trực tuyến được, gửi tài liệu điện tử |
| Sau phán quyết | Bên thua yêu cầu toà xem xét huỷ phán quyết | Tôn trọng đúng thủ tục để giảm căn cứ huỷ; lưu chứng cứ việc gửi thông báo |
| Thi hành | Bên thua không tự nguyện thực hiện | Bảo đảm thanh toán từ trước; xác định tài sản của đối tác |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy phần lớn rủi ro chậm có thể giảm từ khâu soạn hợp đồng. Một điều khoản trọng tài được viết cẩu thả gần như xoá sạch lợi thế tốc độ của trọng tài.
Những tranh chấp thường cần xong nhanh
Hàng dễ hỏng, hàng mùa vụ. Tranh chấp về lô trái cây, thuỷ sản, hàng Tết không thể chờ đến khi hàng đã hỏng hoặc mùa đã qua. Ở đây phần cần nhanh nhất thường là lập biên bản, lấy mẫu, giám định, xử lý hàng; việc phân xử ai đúng ai sai có thể đến sau.
Công nợ ảnh hưởng dòng tiền. Với doanh nghiệp nhỏ, một khoản nợ đọng có thể làm nghẽn cả việc trả lương, nhập hàng. Nhưng nếu tranh chấp chỉ là số tiền rõ ràng có chứng từ, thủ tục rút gọn ở toà hoặc thương lượng có thời hạn đôi khi nhanh hơn dựng một vụ trọng tài.
Hợp đồng đang thực hiện dở. Công trình xây dựng đang thi công, hợp đồng cung cấp đang chạy. Tranh chấp treo lâu làm cả dự án đứng. Ở đây trọng tài với trọng tài viên am hiểu kỹ thuật thường hữu ích, kết hợp với cơ chế xử lý tranh chấp ngay trong quá trình thực hiện.
Tranh chấp về tài sản có nguy cơ bị tẩu tán. Khi lo đối tác bán tài sản để né nghĩa vụ, cái cần nhanh là biện pháp khẩn cấp tạm thời. Trước khi hội đồng trọng tài được thành lập, bạn có thể yêu cầu toà án áp dụng; sau khi có hội đồng, hội đồng cũng có thẩm quyền áp dụng.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời: chỗ "nhanh" quan trọng nhất
Nhiều chủ doanh nghiệp nghĩ đến tốc độ ở khâu ra phán quyết, nhưng thực ra khâu quyết định có thu được tiền hay không lại nằm ở đầu vụ việc: giữ được tài sản, giữ được chứng cứ. Luật Trọng tài thương mại 2010 cho phép các bên yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, như cấm thay đổi hiện trạng tài sản, kê biên tài sản, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, bảo toàn chứng cứ, trong phạm vi luật quy định.
Trước khi hội đồng trọng tài được thành lập, yêu cầu này gửi tới toà án có thẩm quyền. Sau khi đã có hội đồng, bạn có thể yêu cầu hội đồng trọng tài hoặc toà án, với những ràng buộc về việc không gửi trùng. Người yêu cầu thường phải thực hiện biện pháp bảo đảm và chịu trách nhiệm nếu yêu cầu không đúng gây thiệt hại cho bên kia.
Điều cần nhớ: biện pháp khẩn cấp tạm thời không phải công cụ gây áp lực. Yêu cầu không có căn cứ có thể khiến bạn phải bồi thường. Với tranh chấp giá trị lớn có nguy cơ tẩu tán tài sản, nên có người làm nghề chuẩn bị hồ sơ ngay từ đầu.
Viết hợp đồng để trọng tài thật sự nhanh
Nếu tốc độ là lý do chính bạn chọn trọng tài, đây là những nội dung nên có trong điều khoản giải quyết tranh chấp:
- Ghi đúng tên một tổ chức trọng tài cụ thể đang hoạt động, hoặc mô tả rõ trọng tài vụ việc cùng cách chọn trọng tài viên.
- Thoả thuận số trọng tài viên. Với vụ giá trị vừa và nhỏ, một trọng tài viên duy nhất giúp tiết kiệm thời gian thành lập hội đồng.
- Nếu tổ chức trọng tài có thủ tục rút gọn, ghi rõ các bên đồng ý áp dụng thủ tục đó cho tranh chấp đủ điều kiện.
- Thoả thuận gửi tài liệu, thông báo qua thư điện tử đến địa chỉ ghi trong hợp đồng, và đồng ý họp trực tuyến.
- Thoả thuận ngôn ngữ duy nhất để không mất thời gian dịch thuật.
- Nếu có điều khoản thương lượng hoặc hoà giải trước, đặt thời hạn ngắn và rõ, hết hạn là được khởi kiện trọng tài ngay.
Mỗi dòng trên cắt bớt một khả năng trì hoãn. Đặc biệt dòng cuối: điều khoản "hai bên thương lượng" không có thời hạn có thể bị dùng làm lý do để nói rằng việc khởi kiện là quá sớm.
Khi toà án lại có thể nhanh hơn
Có những tình huống toà án, hoặc kênh khác, giải quyết nhanh hơn trọng tài:
- Khoản nợ rõ ràng, bên nợ thừa nhận, chứng cứ đầy đủ, các bên có địa chỉ rõ ràng trong nước: có thể đủ điều kiện thủ tục rút gọn tại toà.
- Hai bên vẫn muốn nói chuyện: hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi thụ lý hoặc hoà giải thương mại có thể đưa ra kết quả trong thời gian ngắn, và kết quả có thể được toà công nhận.
- Có nhiều bên liên quan không cùng ký thoả thuận trọng tài: trọng tài khó gom họ vào, trong khi toà có thể đưa người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vào cùng một vụ án.
- Đối tác có thái độ chống đối triệt để, sẵn sàng dùng mọi thủ tục để kéo dài: ở kênh nào cũng sẽ chậm, nhưng trọng tài vụ việc với điều khoản sơ sài dễ bị kéo nhất.
Nói cách khác, trọng tài nhanh khi tranh chấp phức tạp vừa phải, hai bên còn tối thiểu thiện chí, và hợp đồng viết kỹ. Thiếu một trong ba, lợi thế tốc độ giảm đi đáng kể.
Ví dụ giả định: hai xưởng, hai kết quả
Xưởng A ở Thái Nguyên ký hợp đồng cung cấp linh kiện với điều khoản: tranh chấp giải quyết tại một tổ chức trọng tài được ghi tên đầy đủ, một trọng tài viên, thủ tục rút gọn nếu đủ điều kiện, thông báo qua thư điện tử. Khi bên mua chậm trả, xưởng nộp đơn, bên kia không chọn trọng tài viên trong thời hạn nên tổ chức trọng tài chỉ định theo quy tắc. Vụ việc kết thúc sau một vòng.
Xưởng B ở Bắc Ninh có điều khoản "tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài hoặc toà án Việt Nam". Khi xảy ra tranh chấp, bên kia lập luận điều khoản không rõ ràng; hai bên mất nhiều tháng tranh cãi về nơi giải quyết trước khi chạm đến chuyện tiền nợ. Cùng là "chọn trọng tài", nhưng tốc độ khác hẳn nhau chỉ vì vài dòng chữ.
Bài học rút ra từ hai ví dụ không phải là trọng tài nhanh hay chậm, mà là tốc độ được quyết định từ lúc soạn hợp đồng. Nếu bạn đang cầm một hợp đồng sắp ký và lý do chọn trọng tài là muốn nhanh, hãy đọc lại điều khoản với câu hỏi: nếu ngày mai bên kia muốn kéo dài, câu chữ này cho họ bao nhiêu cơ hội. Mỗi chỗ mơ hồ là một cơ hội. Sửa khi chưa có tranh chấp gần như không tốn gì; sửa sau khi tranh chấp đã nổ ra thì phải có sự đồng ý của chính người đang muốn kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Phán quyết trọng tài có bị kháng cáo không?
Không. Phán quyết trọng tài là chung thẩm, có hiệu lực từ ngày ban hành. Tuy nhiên bên không đồng ý có thể yêu cầu toà án xem xét huỷ phán quyết trong thời hạn luật định nếu có căn cứ huỷ theo Luật Trọng tài thương mại 2010. Đây không phải xét xử lại nội dung tranh chấp.
Một trọng tài viên hay ba trọng tài viên thì nhanh hơn?
Thường một trọng tài viên nhanh hơn vì không phải chờ các bên chọn và hai trọng tài viên thống nhất chủ tịch hội đồng, lịch họp cũng dễ sắp xếp. Với vụ phức tạp, giá trị lớn, nhiều bên vẫn chọn ba người để có nhiều góc nhìn.
Bị đơn không chọn trọng tài viên thì vụ trọng tài có bị treo không?
Không bị treo vô thời hạn. Luật và quy tắc tố tụng có cơ chế chỉ định thay khi một bên không chọn trong thời hạn: tổ chức trọng tài chỉ định với trọng tài quy chế, toà án chỉ định với trọng tài vụ việc theo yêu cầu.
Thủ tục rút gọn trong trọng tài áp dụng thế nào?
Thủ tục rút gọn trong trọng tài, nếu có, do quy tắc tố tụng của từng tổ chức trọng tài quy định, thường cho vụ giá trị nhỏ hoặc khi các bên đồng ý. Muốn dùng, nên đọc quy tắc của tổ chức được chọn và ghi sự đồng ý vào điều khoản.
Muốn giữ tài sản của đối tác ngay khi có tranh chấp thì làm gì?
Có thể yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Trước khi có hội đồng trọng tài, yêu cầu gửi toà án có thẩm quyền; sau đó có thể gửi hội đồng trọng tài. Người yêu cầu thường phải bảo đảm và chịu trách nhiệm nếu yêu cầu sai.
Nên chọn trọng tài chỉ vì muốn nhanh không?
Tốc độ là lý do hợp lý nếu tranh chấp có tính chất kỹ thuật, giá trị đủ lớn và bạn viết được điều khoản rõ ràng. Nếu chỉ là khoản nợ đơn giản có chứng từ, thủ tục rút gọn ở toà hoặc thương lượng có thời hạn có thể đủ dùng.