Văn bản hoà giải thành ngoài toà là một giao dịch dân sự, nên nó có thể bị toà án tuyên vô hiệu nếu không đáp ứng điều kiện có hiệu lực theo Bộ luật Dân sự 2015: người ký không có năng lực hoặc không có quyền, ý chí không tự nguyện do bị đe doạ, cưỡng ép, lừa dối hay nhầm lẫn, hoặc nội dung vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội. Việc tuyên vô hiệu không tự xảy ra; một bên phải yêu cầu và chứng minh.
Bài này viết cho cả hai phía: người cho rằng mình đã ký trong hoàn cảnh không công bằng, và người đang nắm văn bản muốn biết nó có bị lật lại không. Hoà giải có giá trị chính vì nó khó bị lật; hiểu những trường hợp ngoại lệ giúp bạn vừa bảo vệ mình, vừa không viện cớ để thoái thác một thoả thuận đã ký tự nguyện.
Các căn cứ vô hiệu hay gặp với văn bản hoà giải
Bảng dưới đặt các căn cứ chung của Bộ luật Dân sự vào bối cảnh hoà giải. Đây là mô tả nguyên lý; việc có đủ căn cứ hay không do toà án xem xét theo chứng cứ cụ thể.
| Căn cứ | Trông thế nào trong hoà giải | Khó hay dễ chứng minh |
|---|---|---|
| Bị đe doạ, cưỡng ép | Ký vì bị doạ đánh, doạ làm hại người thân, doạ tung thông tin bịa đặt | Khó, cần chứng cứ như tin nhắn, ghi âm hợp pháp, người làm chứng |
| Bị lừa dối | Bên kia cố ý đưa thông tin sai về sự việc quan trọng, như giấu việc tài sản đang bị kê biên | Trung bình, nếu có giấy tờ chứng minh thông tin sai và bên kia biết |
| Nhầm lẫn | Hai bên hiểu sai về đối tượng, như nhầm lô hàng, nhầm diện tích, nhầm số tiền đã trả | Tuỳ việc; phải là nhầm lẫn làm cho mục đích không đạt được |
| Người ký không có quyền đại diện | Nhân viên ký thay công ty, người thân ký thay chủ tài sản mà không được uỷ quyền | Thường dễ nếu kiểm giấy tờ, nhưng có thể được chấp thuận về sau |
| Vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội | Thoả thuận để bỏ qua một hành vi phạm tội, thoả thuận lãi vượt giới hạn luật | Tuỳ nội dung; có thể vô hiệu một phần |
Một văn bản có thể vô hiệu một phần, nếu phần vi phạm tách được khỏi phần còn lại. Ví dụ, điều khoản lãi chậm trả vượt giới hạn có thể không có hiệu lực ở phần vượt, trong khi nghĩa vụ trả gốc vẫn còn nguyên.
Áp lực trong hoà giải khác với bị đe doạ
Hoà giải nào cũng có áp lực. Hoà giải viên nói thẳng rằng nếu ra toà bạn có thể thua, bên kia nói nếu không chốt hôm nay họ sẽ khởi kiện, bạn thấy mệt và muốn ký cho xong. Những áp lực đó là bình thường, không làm văn bản vô hiệu. Đe dọa khởi kiện, đưa ra trọng tài hay báo cơ quan có thẩm quyền là thực hiện quyền hợp pháp, không phải đe doạ theo nghĩa pháp lý.
Đe doạ, cưỡng ép theo Bộ luật Dân sự là hành vi khiến một bên buộc phải ký để tránh thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của mình hoặc người thân. Doạ đánh, doạ phá cửa hàng, doạ tung ảnh riêng tư lên mạng là những ví dụ rõ ràng.
Ranh giới đôi khi mờ, nhất là trong hoà giải ở cơ sở giữa người quen, họ hàng. Một lời nói nặng trong lúc nóng giận chưa chắc đã là đe doạ. Nếu bạn thấy mình đã ký dưới sức ép thật sự, việc quan trọng là giữ lại mọi dấu vết của hành vi đó ngay, vì đây là căn cứ khó chứng minh nhất.
Người ký không có quyền: lỗi kỹ thuật dễ phòng
Với công ty. Người ký phải là người đại diện theo pháp luật hoặc người được uỷ quyền hợp lệ trong phạm vi uỷ quyền. Một trưởng phòng kinh doanh có thể được uỷ quyền ký hợp đồng mua bán thông thường, nhưng chưa chắc được ký thoả thuận giảm nợ hay chấm dứt hợp đồng.
Với hộ kinh doanh, hộ gia đình. Tài sản chung của nhiều người thì người ký cho cả nhóm cần có sự đồng ý của những người còn lại. Một người anh ký thoả thuận về đất chung của cả nhà mà không hỏi các em là tình huống rất hay gặp ở hoà giải cơ sở.
Với vợ chồng. Thoả thuận định đoạt tài sản chung có giá trị lớn thường cần cả hai vợ chồng đồng ý. Thiếu chữ ký của một người có thể làm phần định đoạt tài sản đó bị yêu cầu tuyên vô hiệu.
Có thể được chấp thuận về sau. Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, giao dịch do người không có quyền đại diện xác lập không làm phát sinh nghĩa vụ với người được đại diện, trừ khi người được đại diện chấp thuận. Nếu phát hiện sớm, cách gọn nhất là đề nghị người có quyền ký xác nhận bổ sung.
Thời hiệu: không yêu cầu kịp là mất quyền
Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu yêu cầu toà tuyên giao dịch vô hiệu với các căn cứ như nhầm lẫn, lừa dối, đe doạ, cưỡng ép là hai năm, tính từ thời điểm luật định cho từng trường hợp, ví dụ từ khi người bị đe doạ chấm dứt bị đe doạ, hoặc từ khi người bị lừa dối biết hoặc phải biết giao dịch được xác lập do bị lừa dối. Hết thời hiệu mà không yêu cầu thì giao dịch đó được coi là có hiệu lực.
Với căn cứ vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội, hay giả tạo, thời hiệu yêu cầu tuyên vô hiệu không bị hạn chế theo nguyên tắc chung. Tuy vậy, chứng cứ phai mờ theo thời gian, nên chậm trễ vẫn gây bất lợi thực tế.
Vì thời hiệu tính từ các mốc khác nhau tuỳ căn cứ, bạn nên xác định ngay căn cứ của mình là gì và mốc bắt đầu là ngày nào. Đây là chỗ một buổi tư vấn với luật sư có giá trị nhất, vì sai mốc tính có thể làm mất quyền hoàn toàn.
Với người đang nắm văn bản, thời hiệu cũng là thông tin hữu ích: nếu bên kia chỉ nêu chuyện bị ép ký sau nhiều năm, đã thực hiện văn bản suốt thời gian đó mà không phản đối, lập luận của họ thường yếu. Dù vậy, đừng tự kết luận bên kia đã hết quyền; mốc tính thời hiệu do toà xác định theo chứng cứ.
Hệ quả khi văn bản bị tuyên vô hiệu
Một văn bản hoà giải thành bị tuyên vô hiệu không có nghĩa là bên nào thắng ngay. Hệ quả theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự:
- Văn bản không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ từ thời điểm xác lập; các bên trở về tình trạng như trước khi ký.
- Những gì đã giao cho nhau theo văn bản phải hoàn trả; không hoàn trả được bằng hiện vật thì trị giá thành tiền.
- Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường. Bên lừa dối, đe doạ không chỉ mất thoả thuận mà còn có thể phải bồi thường.
- Tranh chấp gốc quay trở lại nguyên vẹn: khoản nợ ban đầu, hợp đồng ban đầu, kèm toàn bộ các vướng mắc trước khi hoà giải.
- Nếu văn bản đã được toà công nhận, việc xem xét lại đi theo thủ tục mà Bộ luật Tố tụng dân sự quy định cho quyết định đó; nên hỏi luật sư về thủ tục phù hợp.
Hệ quả thứ tư khiến nhiều người cân nhắc lại. Lật được văn bản hoà giải chưa chắc đã có lợi, nếu tranh chấp gốc vốn cũng bất lợi cho bạn. Trước khi yêu cầu tuyên vô hiệu, hãy so sánh kết quả có thể có của tranh chấp gốc với thoả thuận đang có.
Nếu bạn muốn lật lại văn bản: tự hỏi trước khi yêu cầu
Căn cứ của mình là gì, chứng minh bằng gì. Viết ra căn cứ cụ thể: bị đe doạ bằng hành vi nào, bị lừa về thông tin nào, nhầm lẫn về điều gì. Rồi liệt kê chứng cứ đang có. Nếu chỉ có lời kể của chính mình, khả năng thành công thấp và cần cân nhắc kỹ.
Mình đã thực hiện văn bản tới đâu. Nếu bạn đã thực hiện một phần, đã nhận tiền hay tài sản theo văn bản, việc yêu cầu tuyên vô hiệu kéo theo nghĩa vụ hoàn trả những gì đã nhận. Đã thực hiện lâu mà không phản đối cũng có thể làm yếu lập luận rằng mình không tự nguyện.
Tranh chấp gốc có lợi hơn thoả thuận không. Nếu văn bản bị vô hiệu, tranh chấp ban đầu quay lại. So sánh thẳng thắn: với chứng cứ đang có, kết quả của tranh chấp gốc có tốt hơn những gì văn bản mang lại không.
Có đường nhẹ hơn không. Nhiều trường hợp nhầm lẫn hay thiếu sót có thể sửa bằng một văn bản bổ sung nếu bên kia thiện chí. Đề nghị điều chỉnh thường nhanh và ít tốn kém hơn một vụ kiện tuyên vô hiệu.
Phòng từ phía người nắm văn bản
Nếu bạn là bên được hưởng, những việc dưới đây giúp văn bản đứng vững trước một yêu cầu tuyên vô hiệu:
- Hoà giải qua hoà giải viên hoặc tổ hoà giải, để có người thứ ba trung lập chứng kiến sự tự nguyện.
- Cung cấp đầy đủ thông tin quan trọng cho bên kia trước khi ký, như tình trạng tài sản, số đã trả, công nợ đối chiếu.
- Kiểm giấy tờ chứng minh quyền ký của từng người; lưu bản sao.
- Cho bên kia thời gian đọc, mang về hỏi ý kiến nếu họ muốn; ghi nhận điều này trong văn bản.
- Ghi câu xác nhận các bên đã đọc, hiểu, tự nguyện ký; hoà giải viên ký xác nhận.
- Giữ trao đổi trước buổi hoà giải ở mức lịch sự, tránh mọi lời lẽ có thể bị hiểu là đe doạ.
Một văn bản được lập minh bạch như vậy rất khó bị lật lại. Phía bên kia cũng hiểu điều đó, và thường chọn thực hiện thay vì tìm cớ thoái thác.
Câu hỏi thường gặp
Ký trong lúc mệt mỏi, muốn xong cho nhanh có phải là căn cứ vô hiệu không?
Thường không. Mệt mỏi hay muốn kết thúc nhanh không phải là bị đe doạ, cưỡng ép hay nhầm lẫn theo nghĩa pháp lý. Đây là lý do nên đọc kỹ và có thể xin thêm thời gian trước khi ký, thay vì ký rồi mới tìm cách lật lại.
Phát hiện bên kia giấu thông tin sau khi ký thì làm gì?
Thu thập chứng cứ về thông tin bị giấu và việc bên kia biết điều đó khi ký. Xác định mốc biết được để tính thời hiệu. Sau đó cân nhắc thương lượng sửa đổi hoặc yêu cầu tuyên vô hiệu, tốt nhất có ý kiến luật sư.
Hoà giải viên có thể bị kiện vì văn bản vô hiệu không?
Trách nhiệm của hoà giải viên phụ thuộc vào việc họ có vi phạm quy tắc hành nghề hay pháp luật không, như thiên vị, tiết lộ thông tin hay ép buộc. Văn bản bị vô hiệu do lỗi của một bên không tự động là lỗi của hoà giải viên.
Văn bản đã được toà công nhận rồi thì còn yêu cầu tuyên vô hiệu được không?
Quyết định công nhận có hiệu lực thi hành và không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm. Việc xem xét lại đi theo thủ tục đặc biệt khi có căn cứ luật định. Đây là việc phức tạp, cần luật sư đánh giá hồ sơ cụ thể.
Một điều khoản sai có làm hỏng cả văn bản không?
Không nhất thiết. Bộ luật Dân sự cho phép vô hiệu từng phần khi phần đó không ảnh hưởng đến hiệu lực của phần còn lại. Ví dụ điều khoản lãi vượt giới hạn có thể chỉ mất hiệu lực ở phần vượt.
Có nên ghi âm buổi hoà giải để phòng bị tố đe doạ không?
Hoà giải thường có nguyên tắc bảo mật, và việc ghi âm cần sự đồng ý của các bên và hoà giải viên. Cách phòng tốt hơn là có hoà giải viên chứng kiến, câu xác nhận tự nguyện trong văn bản và trao đổi bằng văn bản lịch sự trước buổi hoà giải.