Muốn văn bản hoà giải thành có "răng", bên được hưởng nên gắn vào đó một biện pháp bảo đảm: một khoản tiền đặt cọc hay ký quỹ, một thư bảo lãnh, một tài sản thế chấp, hoặc một người thứ ba cam kết trả thay nếu bên nợ không trả. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép nhiều biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, và nghĩa vụ phát sinh từ văn bản hoà giải thành cũng được bảo đảm như mọi nghĩa vụ dân sự khác.
Câu hỏi thực tế không phải "có được không" mà là chọn cách nào hợp với tình huống, và phải làm thêm thủ tục gì để biện pháp đó có hiệu lực thật. Bài này đi qua từng cách theo góc của cả bên đòi lẫn bên phải trả, vì một biện pháp bảo đảm quá nặng cũng có thể làm buổi hoà giải đổ vỡ.
Vì sao cần bảo đảm dù đã có văn bản hoà giải thành
Văn bản hoà giải thành ghi nhận nghĩa vụ, nhưng không tự tạo ra tiền. Khi bên phải trả không còn tài sản, hoặc tài sản đã chuyển cho người khác, thì kể cả khi văn bản được toà công nhận và đưa ra thi hành án, kết quả vẫn có thể là thu được rất ít. Bảo đảm là cách giữ một nguồn tài sản cụ thể để thanh toán, trước khi rủi ro xảy ra.
Bảo đảm còn có tác dụng tâm lý. Bên phải trả biết rằng nếu trễ, tài sản cụ thể của họ hoặc của người thân sẽ bị xử lý, nên thường ưu tiên trả khoản này trước các khoản khác. Với bên đòi, bảo đảm cho phép chấp nhận nhượng bộ lớn hơn về số tiền hay thời gian, vì rủi ro mất trắng giảm đi.
Ngược lại, đòi bảo đảm quá mức cũng có cái giá. Bên phải trả đang khó khăn mà bị đòi thế chấp nhà ở thì có thể từ chối hoà giải, và cả hai lại quay về con đường kiện tụng tốn kém. Người hoà giải giỏi thường giúp hai bên tìm mức bảo đảm vừa phải: đủ để bên đòi yên tâm, không đủ nặng để bên trả bỏ bàn.
Các cách bảo đảm hay dùng và điều cần biết
Bảng dưới đặt các biện pháp hay gặp trong thoả thuận sau hoà giải cạnh nhau. Thủ tục cụ thể, nhất là với nhà đất và tài sản phải đăng ký, cần đối chiếu quy định hiện hành tại cơ quan tiếp nhận.
| Biện pháp | Cách vận hành | Điểm mạnh | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Đặt cọc hoặc ký quỹ | Bên trả nộp trước một khoản tiền; nếu vi phạm thì khoản này được dùng để trừ nợ | Đơn giản, xử lý nhanh | Cần ghi rõ ai giữ tiền, khi nào được trừ, khi nào phải trả lại |
| Bảo lãnh của ngân hàng | Ngân hàng cam kết trả thay nếu bên nợ không trả | Độ tin cậy cao | Bên nợ phải đủ điều kiện để ngân hàng phát hành; cần đọc kỹ điều kiện đòi tiền bảo lãnh |
| Bảo lãnh của cá nhân, doanh nghiệp khác | Người thứ ba cam kết trả thay | Dễ thoả thuận trong gia đình, nhóm công ty | Người bảo lãnh phải ký, có năng lực tài chính thật; nên ghi phạm vi bảo lãnh |
| Thế chấp tài sản | Tài sản vẫn do bên nợ giữ, nhưng được xử lý khi vi phạm | Giá trị lớn, bên nợ vẫn dùng được tài sản | Nhà đất và một số tài sản phải công chứng, đăng ký theo quy định; tài sản chung phải đủ chủ sở hữu ký |
| Cầm cố tài sản | Bên nợ giao tài sản cho bên đòi giữ | Bên đòi nắm tài sản trong tay | Phải bảo quản tài sản; tranh chấp về hư hỏng, giảm giá trị |
Những biện pháp trên đều là biện pháp bảo đảm theo Bộ luật Dân sự 2015. Văn bản hoà giải thành có thể ghi biện pháp bảo đảm ngay trong nội dung, hoặc hai bên ký riêng một hợp đồng bảo đảm dẫn chiếu tới văn bản hoà giải thành. Với tài sản phải đăng ký, cách thứ hai thường thuận hơn vì hợp đồng bảo đảm cần đáp ứng hình thức riêng.
Những cách "bảo đảm" tự phát dễ gây rắc rối
Giữ giấy tờ gốc của tài sản mà không có hợp đồng. Nhiều người nghĩ giữ bản gốc giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hay đăng ký xe là đã an toàn. Thực tế, giữ giấy tờ không đồng nghĩa có quyền xử lý tài sản; nếu không có hợp đồng bảo đảm hợp lệ, bên giữ giấy có thể bị yêu cầu trả lại mà không được ưu tiên thanh toán.
Ký sẵn hợp đồng mua bán tài sản để "phòng khi". Ký một hợp đồng mua bán nhà hay xe để che cho một khoản nợ là cách làm rủi ro cho cả hai phía, có thể bị coi là giao dịch giả tạo và dẫn đến tranh chấp mới nặng hơn. Không nên dùng cách này dưới bất kỳ hình thức nào.
Giữ lại hàng hoá, máy móc của bên kia khi chưa có thoả thuận. Tự giữ tài sản của người khác khi không có căn cứ có thể biến bạn từ bên bị nợ thành bên vi phạm. Nếu muốn giữ tài sản làm bảo đảm, ghi rõ trong văn bản hoà giải thành là cầm cố, với mô tả tài sản, nơi giữ, trách nhiệm bảo quản.
Nhờ hoà giải viên giữ tiền. Hoà giải viên là người trung lập, giữ tiền cho một bên dễ làm mất vị trí trung lập đó và đặt hoà giải viên vào rủi ro. Nếu cần một bên thứ ba giữ tiền, nên dùng hình thức ký quỹ tại ngân hàng hoặc một thoả thuận giữ tiền riêng có điều kiện giải ngân rõ ràng.
Bảo lãnh của người thứ ba: viết sao cho dùng được
Trong hoà giải công nợ của doanh nghiệp nhỏ, cách bảo đảm hay gặp nhất là chủ doanh nghiệp, hoặc một công ty liên quan, đứng ra bảo lãnh cho nghĩa vụ của công ty mắc nợ. Công ty có thể hết tiền, nhưng cá nhân chủ doanh nghiệp vẫn còn tài sản. Vì vậy, chữ ký bảo lãnh của cá nhân này có giá trị thực tế lớn.
Để bảo lãnh dùng được, người bảo lãnh phải ký với tư cách cá nhân, không phải ký thay mặt công ty. Văn bản nên ghi rõ phạm vi bảo lãnh: toàn bộ nghĩa vụ hay chỉ phần gốc, có bao gồm lãi chậm trả không, thời hạn bảo lãnh đến khi nào. Nên ghi điều kiện để bên đòi được yêu cầu người bảo lãnh trả: sau khi bên nợ vi phạm và đã được thông báo, hay ngay khi bên nợ trễ hạn.
Nếu người bảo lãnh là một trong hai vợ chồng và dùng tài sản chung để bảo đảm, cần cân nhắc chữ ký của người còn lại. Đây là chỗ nhiều thoả thuận bị vô hiệu một phần sau này. Với doanh nghiệp đứng ra bảo lãnh cho doanh nghiệp khác, cần kiểm thẩm quyền quyết định theo điều lệ công ty. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được rà điều lệ và tình trạng tài sản trước khi nhận bảo lãnh.
Đưa bảo đảm vào thoả thuận: trình tự gợi ý
Bảo đảm thường được bàn sau khi đã chốt số tiền và lịch trả. Trình tự dưới đây giúp không bỏ sót thủ tục.
- Xác định tài sản hoặc người bảo đảm có thật: giấy tờ sở hữu, tình trạng thế chấp sẵn có, năng lực tài chính của người bảo lãnh.
- Chọn biện pháp phù hợp với giá trị khoản nợ và tình hình của bên trả, tránh đòi quá mức.
- Ghi biện pháp bảo đảm vào văn bản hoà giải thành, hoặc lập hợp đồng bảo đảm riêng dẫn chiếu tới văn bản đó.
- Làm thủ tục công chứng, chứng thực hoặc đăng ký nếu loại tài sản đó yêu cầu; hỏi trước cơ quan đăng ký để biết hồ sơ hiện hành.
- Ghi điều kiện xử lý tài sản: vi phạm thế nào thì được xử lý, thông báo trước bao lâu, cách định giá.
- Ghi điều kiện giải trừ bảo đảm: khi bên trả hoàn thành nghĩa vụ, bên đòi trả lại tiền cọc, giấy tờ, làm thủ tục xoá đăng ký.
Bước cuối hay bị bỏ quên. Bên trả nên yêu cầu ghi rõ nghĩa vụ giải trừ bảo đảm của bên đòi, kèm thời hạn, để không rơi vào cảnh đã trả hết nợ mà tài sản vẫn bị treo.
Góc của bên phải trả: nhận bảo đảm sao cho không bị siết quá tay
Bảo đảm tương xứng với số nợ. Bên phải trả có quyền đề nghị giá trị tài sản bảo đảm không vượt quá xa số tiền còn nợ. Đưa cả căn nhà để bảo đảm cho một khoản nợ bằng một phần nhỏ giá trị căn nhà là chấp nhận rủi ro không cần thiết; có thể đề nghị tài sản khác, hoặc bảo đảm giảm dần theo số đã trả.
Giải trừ từng phần. Với lịch trả dài, đề nghị ghi rằng sau khi trả được một tỷ lệ nhất định, một phần tài sản hoặc một phần tiền ký quỹ được giải trừ. Cách này giúp bên trả lấy lại dòng tiền hoặc tài sản để tiếp tục kinh doanh.
Cách xử lý tài sản minh bạch. Đề nghị ghi rõ cách định giá khi xử lý tài sản, ví dụ qua tổ chức thẩm định giá hoặc bán đấu giá, và phần chênh lệch sau khi trừ nợ phải trả lại cho chủ tài sản. Không nên chấp nhận điều khoản cho bên đòi tự lấy tài sản với giá do họ tự định.
Thời gian khắc phục trước khi xử lý. Yêu cầu một khoảng thông báo và khắc phục trước khi bên đòi được xử lý tài sản bảo đảm. Trễ vài ngày vì lý do khách quan không nên dẫn thẳng tới mất tài sản.
Một ví dụ giả định: chủ xưởng bảo lãnh cho công ty của mình
Ví dụ giả định: một công ty cơ khí nhỏ ở Bắc Ninh nợ nhà cung cấp thép tiền hàng của nhiều đơn. Qua hoà giải thương mại, nhà cung cấp chấp nhận cho trả trong tám tháng và bỏ phần lãi chậm trả trước đó. Đổi lại, giám đốc kiêm chủ sở hữu công ty ký bảo lãnh cá nhân cho toàn bộ phần gốc, và công ty nộp một khoản ký quỹ tương đương một đợt trả.
Văn bản ghi: nếu công ty trễ một đợt quá mười lăm ngày, nhà cung cấp được trừ khoản ký quỹ vào đợt đó và công ty phải nộp bù ký quỹ trong ba mươi ngày; nếu không nộp bù, toàn bộ số còn lại đến hạn và nhà cung cấp được yêu cầu người bảo lãnh trả. Khi trả xong đợt cuối, khoản ký quỹ được trả lại hoặc trừ vào đợt cuối theo lựa chọn của công ty.
Cách thiết kế này cho thấy bảo đảm không nhất thiết phải là tài sản lớn. Một khoản ký quỹ nhỏ xử lý được trễ hẹn lẻ tẻ, còn bảo lãnh cá nhân là tấm lưới cuối cùng khi công ty thật sự mất khả năng trả.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản hoà giải thành có biện pháp bảo đảm có xin toà công nhận được không?
Có thể yêu cầu công nhận nếu đáp ứng điều kiện chung về tự nguyện, đúng chủ thể và không trái pháp luật. Nếu bảo đảm liên quan quyền lợi của người thứ ba, như người bảo lãnh hay đồng sở hữu tài sản, sự đồng ý của họ là điều toà xem xét, nên họ cần ký rõ ràng.
Thế chấp nhà đất trong văn bản hoà giải thành có cần công chứng không?
Hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất và nhà ở thường phải đáp ứng yêu cầu về hình thức như công chứng hoặc chứng thực và đăng ký theo quy định. Nên đối chiếu quy định hiện hành tại tổ chức hành nghề công chứng và cơ quan đăng ký đất đai trước khi ký.
Đặt cọc và ký quỹ khác nhau ở điểm nào trong tình huống này?
Đặt cọc là giao tiền hoặc tài sản cho bên kia giữ; ký quỹ là gửi tiền vào một tài khoản phong toả tại tổ chức tín dụng. Ký quỹ tránh được rủi ro bên giữ tiền tiêu mất, nhưng thủ tục phức tạp hơn và phụ thuộc vào việc ngân hàng có nhận làm hay không.
Người bảo lãnh có được rút lại bảo lãnh giữa chừng không?
Thông thường không thể tự ý rút khi nghĩa vụ được bảo lãnh vẫn còn, trừ khi văn bản bảo lãnh cho phép hoặc bên được bảo lãnh đồng ý. Đây là lý do người bảo lãnh nên đọc kỹ phạm vi và thời hạn trước khi ký.
Nếu tài sản thế chấp đã thế chấp ở ngân hàng thì sao?
Một tài sản có thể bảo đảm cho nhiều nghĩa vụ trong một số trường hợp, nhưng thứ tự ưu tiên thanh toán thường thuộc về bên nhận bảo đảm trước, nhất là khi đã đăng ký. Bên đòi cần kiểm tình trạng đăng ký trước khi nhận; nếu tài sản đã thế chấp ở ngân hàng, giá trị bảo đảm thực tế có thể rất thấp.
Bên trả trả xong mà bên đòi không trả lại tiền cọc thì làm gì?
Bên trả có quyền yêu cầu hoàn trả theo văn bản đã ký. Nên gửi văn bản yêu cầu có thời hạn, giữ chứng cứ đã trả đủ các đợt. Nếu bên kia vẫn không trả, đây trở thành một tranh chấp mới có thể hoà giải lại hoặc khởi kiện.