Khi bên kia không thực hiện văn bản hoà giải thành ngoài toà án, đường đi tiếp phụ thuộc vào một câu hỏi: văn bản đó đã được toà án công nhận hay chưa. Đã được công nhận thì bạn có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự thi hành. Chưa được công nhận thì còn hai hướng: nộp yêu cầu công nhận nếu vẫn trong thời hạn luật định và đủ điều kiện, hoặc khởi kiện (hay đưa ra trọng tài nếu có thoả thuận trọng tài) để buộc bên kia thực hiện.
Trước tất cả những đường đó là một bước rẻ hơn nhiều mà nhiều người bỏ qua: nhắc đúng cách và giữ chứng cứ. Bài này đi theo trình tự từ nhẹ đến nặng, áp dụng cho văn bản hoà giải thành từ hoà giải thương mại, hoà giải ở cơ sở và cả thoả thuận hai bên tự lập. Bài không bàn chuyện thi hành án chi tiết, vốn là một lĩnh vực riêng.
Bước đầu: xác định đúng vi phạm
Trước khi làm gì, đọc lại văn bản và trả lời: nghĩa vụ nào bị vi phạm, từ ngày nào, văn bản có ân hạn hay thời gian khắc phục không, có điều khoản đến hạn toàn bộ không. Nhiều người vội gửi thư đòi toàn bộ số tiền trong khi văn bản chỉ cho đòi đợt bị trễ; bên kia dựa vào đó để nói bạn mới là người vi phạm.
Cũng cần tự kiểm phần của mình. Nếu văn bản có nghĩa vụ hai chiều, chẳng hạn bạn phải giao hàng trước rồi bên kia mới trả tiền, mà bạn giao thiếu hoặc trễ, bên kia có thể có lý do để tạm ngừng. Đánh giá thẳng thắn chỗ này giúp tránh một vụ kiện mà mình là bên yếu.
Cuối cùng, phân biệt vi phạm do không muốn với vi phạm do không thể. Một doanh nghiệp đang mất khả năng thanh toán sẽ phản ứng rất khác một doanh nghiệp còn tiền nhưng cố tình kéo dài. Với bên thứ hai, áp lực pháp lý thường có tác dụng; với bên thứ nhất, cái cần là đánh giá còn tài sản gì để thu, và có khi một lịch trả mới thực tế hơn mọi vụ kiện.
Nhắc và lập chứng cứ: những việc làm ngay
Giai đoạn này nên ngắn, có thời hạn, và để lại dấu vết. Trình tự gợi ý:
- Liên hệ trực tiếp người phụ trách bên kia để hỏi lý do, ghi lại nội dung trao đổi bằng tin nhắn hoặc thư điện tử tóm tắt sau cuộc gọi.
- Gửi thư yêu cầu thực hiện bằng văn bản: dẫn chiếu văn bản hoà giải thành, nêu nghĩa vụ bị vi phạm, số tiền hoặc tài sản cụ thể, thời hạn cuối để khắc phục, và hệ quả nếu không khắc phục.
- Gửi thư qua kênh đã ghi trong văn bản; nếu không có, dùng thư bảo đảm có báo phát và thư điện tử tới địa chỉ đã biết.
- Nếu hoà giải qua hoà giải viên hoặc tổ hoà giải, báo cho họ biết. Với hoà giải ở cơ sở, pháp luật giao hoà giải viên theo dõi, đôn đốc việc thực hiện thoả thuận; một cuộc gặp do hoà giải viên mời đôi khi đủ để bên kia thực hiện.
- Lưu toàn bộ chứng cứ: văn bản hoà giải thành bản gốc, chứng từ những gì đã thực hiện, thư từ trao đổi, biên bản các buổi giao nhận không thành.
Thư yêu cầu không cần lời lẽ gay gắt. Một lá thư bình tĩnh, chính xác về con số và thời hạn có sức nặng hơn, và nếu sau này phải đưa ra toà hay trọng tài, nó cho thấy bạn đã hành xử thiện chí.
Ba đường pháp lý tuỳ tình trạng văn bản
Khi nhắc không có kết quả, đường đi tiếp phụ thuộc vào tình trạng văn bản hoà giải thành. Bảng dưới tóm lược ở mức nguyên lý.
| Tình trạng văn bản | Đường đi tiếp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đã được toà án công nhận | Yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự thi hành quyết định công nhận | Có thời hiệu yêu cầu thi hành án; nên nộp sớm và kèm thông tin tài sản của bên phải thi hành nếu biết |
| Chưa công nhận, còn trong thời hạn yêu cầu công nhận | Nộp yêu cầu công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 | Chỉ áp dụng với kết quả hoà giải do người, tổ chức có thẩm quyền hoà giải theo pháp luật thực hiện; toà xem xét các điều kiện luật định |
| Chưa công nhận, đã quá thời hạn hoặc không đủ điều kiện | Khởi kiện ra toà án, hoặc gửi đơn ra trọng tài nếu có thoả thuận trọng tài áp dụng, yêu cầu thực hiện thoả thuận | Thời hiệu khởi kiện vẫn đang chạy; kiểm sớm để không mất quyền |
Trong cả ba trường hợp, văn bản hoà giải thành là chứng cứ quan trọng: nó cho thấy hai bên đã thống nhất số tiền, tài sản và lịch thực hiện. Việc khởi kiện dựa trên văn bản này thường gọn hơn khởi kiện lại từ tranh chấp gốc, vì những điểm đã thừa nhận không phải chứng minh lại từ đầu.
Kiện theo văn bản hoà giải hay kiện lại tranh chấp gốc
Kiện theo văn bản hoà giải thành. Yêu cầu bên kia thực hiện đúng những gì đã thoả thuận. Lợi thế là phạm vi tranh cãi hẹp: số tiền, tài sản và thời hạn đã được hai bên ký. Bất lợi là bạn bị ràng buộc bởi những nhượng bộ đã chấp nhận, như phần nợ đã giảm hay lãi đã bỏ.
Kiện lại tranh chấp gốc. Có những văn bản ghi rằng nếu một bên vi phạm, bên kia được quay lại yêu cầu theo hợp đồng ban đầu. Nếu văn bản không ghi, việc bỏ qua thoả thuận đã ký để đòi theo số ban đầu thường gặp khó, vì thoả thuận hoà giải đã thay đổi quan hệ giữa hai bên.
Kênh giải quyết đi theo đâu. Nếu hợp đồng gốc có điều khoản trọng tài và văn bản hoà giải thành không nói gì về kênh giải quyết, câu hỏi tranh chấp về văn bản hoà giải đi trọng tài hay toà án có thể phát sinh. Đây là điểm nên ghi rõ ngay khi soạn văn bản, và khi đã xảy ra thì nên hỏi luật sư.
Kết hợp với biện pháp bảo đảm. Nếu văn bản có tài sản bảo đảm hoặc người bảo lãnh, bên được hưởng có thể yêu cầu xử lý tài sản hoặc đòi người bảo lãnh theo đúng điều kiện đã ghi, song song hoặc trước khi khởi kiện.
Những việc không nên làm khi bên kia bội ước
Bực bội là dễ hiểu, nhưng một số phản ứng làm bạn mất thế hoặc gặp rắc rối pháp lý:
- Tự ý giữ tài sản, hàng hoá, giấy tờ của bên kia khi văn bản không cho phép.
- Đăng thông tin bên kia lên mạng xã hội kèm lời lẽ xúc phạm, hoặc gọi điện làm phiền người thân của họ.
- Thuê người đòi nợ bằng hình thức đe doạ, gây áp lực ngoài pháp luật.
- Tiếp tục chờ đợi không thời hạn chỉ vì bên kia hứa miệng, trong khi thời hạn yêu cầu công nhận và thời hiệu khởi kiện đang chạy.
- Ký một thoả thuận mới với nhượng bộ thêm mà không đánh giá lại khả năng trả thật của bên kia.
Chờ đợi không phải lúc nào cũng sai, nhưng nên chờ có thời hạn và ghi nhận bằng văn bản: nếu đồng ý gia hạn, ký phụ lục ghi rõ hạn mới. Một lời hứa miệng qua điện thoại không thay đổi được văn bản đã ký, cũng không giúp gì khi phải chứng minh trước toà.
Nếu chính bạn là bên chưa thực hiện được
Văn bản hoà giải thành ràng buộc cả hai phía, và không ít người đọc bài này đang ở phía chưa trả được đúng hẹn. Điều nên làm đầu tiên là báo trước, không chờ tới khi bị nhắc. Một thư ngắn gửi bên kia trước ngày đến hạn, nêu lý do thật, số tiền có thể trả ngay và đề nghị một hạn mới cụ thể, cho thấy thiện chí và thường được chấp nhận hơn nhiều so với im lặng.
Nếu bên kia đồng ý gia hạn, ký một phụ lục ghi rõ lịch mới; đừng chỉ dựa vào tin nhắn đồng ý chung chung. Nếu văn bản đã được toà công nhận, việc thay đổi lịch giữa hai bên vẫn có thể thoả thuận, nhưng nên hỏi người làm nghề về cách ghi nhận để tránh bị yêu cầu thi hành theo lịch cũ.
Trả được phần nào thì trả phần đó, kèm nội dung chuyển khoản rõ ràng dẫn chiếu văn bản hoà giải thành. Mỗi khoản đã trả là chứng cứ thiện chí và làm giảm số bị cưỡng chế nếu đến bước thi hành. Điều không nên làm là chuyển tài sản cho người thân hay đóng tài khoản để né; hành vi đó có thể bị coi là tẩu tán và dẫn tới hệ quả nặng hơn nhiều so với một khoản nợ trễ.
Ví dụ giả định: hai cách phản ứng, hai kết quả
Ví dụ giả định: hai nhà cung cấp bao bì cùng hoà giải thành với một khách hàng chậm trả, mỗi văn bản có lịch bốn đợt. Khách hàng trả đợt một, rồi trễ đợt hai. Nhà cung cấp thứ nhất gọi điện nhiều lần, nhận được lời hứa, chờ tiếp hai tháng, rồi mới phát hiện văn bản chưa được công nhận và thời hạn yêu cầu công nhận sắp hết; lúc đó khách hàng đã chuyển trụ sở.
Nhà cung cấp thứ hai gửi thư yêu cầu ngay khi hết ân hạn, nêu rõ nếu không khắc phục trong mười ngày thì áp dụng điều khoản đến hạn toàn bộ, đồng thời báo cho hoà giải viên. Khi khách hàng không phản hồi, họ nộp yêu cầu công nhận văn bản hoà giải thành vì vẫn còn trong thời hạn. Khách hàng nhận thông báo của toà thì liên hệ lại và trả tiếp.
Khác biệt không nằm ở việc ai cứng rắn hơn, mà ở việc ai theo dõi văn bản và thời hạn của mình. Văn bản hoà giải thành là công cụ, nhưng công cụ chỉ có tác dụng khi được dùng đúng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản hoà giải thành chưa được toà công nhận có giá trị gì không?
Có. Đó là thoả thuận ràng buộc các bên theo pháp luật dân sự. Bên vi phạm có thể bị khởi kiện để buộc thực hiện. Điều khác biệt là chưa được công nhận thì không thể đưa thẳng sang cơ quan thi hành án mà phải qua một thủ tục giải quyết tranh chấp trước.
Bên kia nói văn bản hoà giải không có giá trị vì không công chứng, đúng không?
Pháp luật không đặt yêu cầu chung là văn bản hoà giải thành phải công chứng mới có giá trị. Với văn bản liên quan tài sản có yêu cầu hình thức riêng thì cần xem thêm. Lời nói đó thường là cách trì hoãn, nhưng nếu văn bản có chuyển quyền tài sản phải đăng ký, nên hỏi luật sư.
Có thể vừa nộp yêu cầu công nhận vừa khởi kiện không?
Hai thủ tục có mục đích chồng lên nhau, nên thường chọn một. Nếu vẫn trong thời hạn và đủ điều kiện, yêu cầu công nhận thường nhanh và gọn hơn. Nếu toà không công nhận, bạn vẫn có thể khởi kiện theo thủ tục chung.
Hoà giải viên có trách nhiệm gì khi bên kia không thực hiện?
Với hoà giải ở cơ sở, pháp luật giao hoà giải viên theo dõi, đôn đốc việc thực hiện thoả thuận. Với hoà giải thương mại, hoà giải viên không có quyền buộc thực hiện; vai trò của họ kết thúc khi hoà giải thành, trừ khi các bên mời họ hỗ trợ thêm.
Bên kia trả thiếu một ít rồi im lặng thì xử lý thế nào?
Ghi nhận ngay số đã nhận, gửi thư nêu rõ số còn thiếu và hạn bổ sung. Đừng nhận khoản trả thiếu kèm tin nhắn kiểu đã xong, vì có thể bị hiểu là chấp nhận. Nếu không bổ sung, xử lý phần thiếu như một vi phạm theo các đường nêu trên.
Bên kia đã giải thể hoặc bỏ trụ sở thì sao?
Việc thu hồi lúc này phụ thuộc vào tình trạng pháp lý của doanh nghiệp, tài sản còn lại và người bảo lãnh nếu có. Nên tra cứu tình trạng doanh nghiệp trên hệ thống đăng ký doanh nghiệp quốc gia và hỏi luật sư sớm, vì thủ tục với doanh nghiệp giải thể hay phá sản khác hẳn.