Bị đơn có quyền phản đối việc hội đồng trọng tài giải quyết vụ tranh chấp nếu cho rằng không có thoả thuận trọng tài, thoả thuận vô hiệu, không thực hiện được, hoặc yêu cầu nằm ngoài phạm vi thoả thuận. Hội đồng trọng tài phải xem xét vấn đề này trước khi đi vào nội dung. Nếu không đồng ý với quyết định của hội đồng, một bên có thể đề nghị toà án có thẩm quyền xem xét lại trong thời hạn ngắn mà Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định.
Đây là bước dễ dùng sai nhất. Có doanh nghiệp phản đối chỉ để kéo dài thời gian, có doanh nghiệp lại im lặng tham gia đến cuối rồi mới tìm cách huỷ phán quyết vì "trọng tài không có thẩm quyền" và mất quyền đó. Bài này đi theo tình huống của bị đơn: khi nào phản đối là có cơ sở, nêu lúc nào, viết ra sao, và đường lên toà diễn ra thế nào.
Các lý do phản đối thường gặp và sức nặng của chúng
Không phải lý do nào nghe hợp lý cũng có sức nặng như nhau. Bảng dưới sắp theo kinh nghiệm thường gặp, mang tính tham khảo:
| Lý do | Ví dụ tình huống | Nhận xét |
|---|---|---|
| Không có thoả thuận trọng tài | Điều khoản trọng tài nằm trong điều kiện chung mà bị đơn chưa từng nhận, chưa ký | Mạnh nếu chứng minh được bị đơn chưa bao giờ chấp nhận văn bản đó |
| Người ký không có thẩm quyền | Nhân viên kinh doanh ký hợp đồng có điều khoản trọng tài mà không được uỷ quyền | Phụ thuộc chứng cứ; bị yếu đi nếu doanh nghiệp sau đó vẫn thực hiện hợp đồng bình thường |
| Thoả thuận không thực hiện được | Điều khoản ghi tên một trung tâm không tồn tại, hoặc ghi mơ hồ đến mức không xác định được | Còn tuỳ việc các bên có thoả thuận lại được hay không |
| Tranh chấp không thuộc thẩm quyền trọng tài | Tranh chấp mà pháp luật dành riêng cho cơ quan khác | Cần đối chiếu loại tranh chấp với phạm vi luật cho phép |
| Vượt phạm vi thoả thuận | Nguyên đơn đòi cả khoản thuộc một hợp đồng khác không có điều khoản trọng tài | Thường chỉ ảnh hưởng một phần yêu cầu, không làm mất thẩm quyền toàn vụ |
Lý do "điều khoản trọng tài nằm trong hợp đồng mẫu nên không công bằng" chỉ có sức nặng trong một số trường hợp luật bảo vệ riêng, như hợp đồng với người tiêu dùng. Giữa hai doanh nghiệp, việc đã ký là điểm xuất phát rất khó vượt qua.
Nêu lúc nào để không mất quyền
Luật Trọng tài thương mại 2010 có nguyên tắc mất quyền phản đối: bên nào phát hiện có vi phạm luật hoặc vi phạm thoả thuận trọng tài mà vẫn tiếp tục tham gia tố tụng và không phản đối trong thời hạn luật quy định thì mất quyền phản đối tại trọng tài hoặc toà án. Nói cách khác, im lặng tham gia không phải là cách giữ thế; nó có thể bị coi là chấp nhận.
Cách an toàn là nêu phản đối thẩm quyền ngay từ văn bản đầu tiên gửi trung tâm hoặc hội đồng, thường là cùng lúc với bản tự bảo vệ, và trước khi trình bày về nội dung tranh chấp. Nếu vi phạm chỉ xuất hiện giữa chừng, ví dụ nguyên đơn bổ sung một yêu cầu mới thuộc hợp đồng khác, thì phản đối ngay khi nhận được yêu cầu bổ sung đó.
Phản đối thẩm quyền không có nghĩa là từ chối tham gia. Bị đơn vẫn nên chọn trọng tài viên và chuẩn bị trả lời nội dung, ghi rõ việc tham gia không làm mất ý kiến phản đối. Nếu bị đơn bỏ mặc mọi thứ vì tin rằng trọng tài không có thẩm quyền, mà hội đồng lại xác định có thẩm quyền, bị đơn sẽ vào phần nội dung với hai bàn tay trắng.
Viết văn bản phản đối thẩm quyền
Văn bản phản đối nên ngắn, đi thẳng vào căn cứ và chứng cứ. Một trình tự thường dùng:
- Nêu rõ đây là ý kiến phản đối thẩm quyền của hội đồng trọng tài đối với toàn bộ hoặc một phần vụ tranh chấp, kèm số hồ sơ.
- Trích chính xác điều khoản trọng tài mà nguyên đơn dựa vào, hoặc nêu rõ không tồn tại điều khoản đó trong văn bản bị đơn đã ký.
- Trình bày từng căn cứ: vì sao thoả thuận không tồn tại, vô hiệu, không thực hiện được hay yêu cầu vượt phạm vi.
- Đính kèm chứng cứ: bản hợp đồng bị đơn lưu, giấy tờ về thẩm quyền của người ký, thư từ cho thấy văn bản chứa điều khoản trọng tài chưa từng được gửi.
- Nêu yêu cầu cụ thể: hội đồng quyết định không có thẩm quyền và đình chỉ giải quyết, hoặc không có thẩm quyền với một số yêu cầu nhất định.
- Ghi rõ bị đơn vẫn tham gia tố tụng mà không từ bỏ ý kiến phản đối này.
Hội đồng quyết định, rồi đường lên toà
Hội đồng trọng tài xem xét phản đối trước khi đi vào nội dung và ra quyết định. Nếu hội đồng xác định mình không có thẩm quyền, vụ việc dừng lại ở trọng tài và nguyên đơn có thể phải tìm kênh khác. Nếu hội đồng xác định có thẩm quyền, tố tụng đi tiếp.
Bên không đồng ý với quyết định của hội đồng về thẩm quyền, về thoả thuận trọng tài vô hiệu hay không thực hiện được, có thể gửi đơn đề nghị toà án có thẩm quyền xem xét lại. Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, thời hạn gửi đơn là 5 ngày làm việc kể từ ngày nhận được quyết định của hội đồng. Thời hạn này rất ngắn, nên đơn gửi toà gần như phải được chuẩn bị song song với văn bản phản đối ban đầu.
Quyết định của toà trong việc này là quyết định cuối cùng. Trong lúc toà đang xem xét, hội đồng trọng tài vẫn tiếp tục giải quyết vụ tranh chấp. Vì vậy, đi lên toà không phải là cách để "đóng băng" vụ trọng tài; bị đơn vẫn phải theo kịp lịch trình của hội đồng. Sau sắp xếp lại hệ thống toà án năm 2025, toà nào có thẩm quyền nên được kiểm lại theo quy định hiện hành trước khi nộp.
Những lần phản đối thường phản tác dụng
Phản đối không có chứng cứ. Nói người ký không có thẩm quyền nhưng không đưa được điều lệ, quyết định phân công hay bất kỳ tài liệu nào. Hội đồng khó chấp nhận một khẳng định trần.
Phản đối mâu thuẫn với hành vi của chính mình. Doanh nghiệp đã thực hiện hợp đồng nhiều năm, nhận hàng, trả tiền, từng viện dẫn chính hợp đồng đó trong thư từ, rồi lại nói người ký không có thẩm quyền.
Phản đối chỉ để câu giờ. Hội đồng và toà đều nhận ra, và điều đó làm giảm uy tín của những lập luận khác về nội dung.
Phản đối muộn. Đưa ra sau khi đã trình bày hết về nội dung, khi phiên họp đã diễn ra, thường khó được chấp nhận và có thể đã mất quyền.
Phản đối dàn trải. Liệt kê mười lý do, trong đó tám lý do yếu, khiến hai lý do mạnh bị chìm. Hội đồng đọc kỹ từng ý; chọn ít lý do có chứng cứ thì thuyết phục hơn nhiều so với một danh sách dài để "thử vận may". Nếu chỉ một phần yêu cầu vượt phạm vi, hãy nói đúng phần đó.
Ví dụ giả định: điều khoản trọng tài nằm trong điều kiện chung
Một xưởng cơ khí ở Bắc Ninh đặt mua thép của một nhà phân phối qua đơn đặt hàng gửi email. Mỗi lần giao hàng, nhà phân phối gửi kèm phiếu xuất kho có dòng chữ nhỏ ở cuối: "Áp dụng điều kiện giao dịch chung của bên bán". Bản điều kiện chung đăng trên trang web của nhà phân phối có điều khoản trọng tài. Khi tranh chấp về chất lượng thép xảy ra, nhà phân phối kiện xưởng ra trọng tài để đòi tiền hàng.
Xưởng cơ khí phản đối thẩm quyền: chưa bao giờ ký hay nhận bản điều kiện chung, chỉ ký nhận hàng trên phiếu xuất kho. Nhà phân phối lập luận rằng hai bên giao dịch đều đặn hai năm, phiếu nào cũng dẫn chiếu điều kiện chung, nên xưởng đã chấp nhận. Hội đồng sẽ phải cân nhắc chứng cứ về việc xưởng có được tiếp cận điều kiện chung hay không, người ký phiếu có thẩm quyền chấp nhận điều khoản trọng tài thay doanh nghiệp không, và cách hai bên đã giao dịch.
Không có đáp án chung cho tình huống này; mỗi vụ phụ thuộc chứng cứ. Điều đáng học là cả hai bên đều có thể tránh tranh luận bằng cách đưa điều khoản giải quyết tranh chấp vào chính hợp đồng khung có chữ ký của người đại diện.
Nguyên đơn nên chuẩn bị gì nếu bị phản đối
Bên khởi kiện cũng cần đọc bài này theo chiều ngược lại. Khi soạn đơn khởi kiện, hãy chuẩn bị sẵn bằng chứng rằng thoả thuận trọng tài tồn tại và ràng buộc bị đơn: bản hợp đồng có chữ ký, giấy tờ về thẩm quyền của người ký phía bị đơn nếu có, thư từ cho thấy bị đơn đã nhận và thực hiện hợp đồng. Nếu điều khoản trọng tài nằm trong điều kiện chung, giữ bằng chứng bị đơn đã nhận văn bản đó.
Nếu chỉ một phần yêu cầu có nguy cơ vượt phạm vi, cân nhắc rút gọn yêu cầu ngay từ đầu để vụ việc không bị kéo dài vì tranh luận thẩm quyền. Một vụ gọn chạy nhanh hơn một vụ đòi mọi thứ.
Vụ có tranh luận thẩm quyền thường nên có luật sư cho cả hai bên, vì thời hạn ngắn và hệ quả lớn: nếu thẩm quyền sai, phán quyết sau này có thể bị yêu cầu huỷ. Khi chưa chắc lý do của mình có đứng được không, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước để được đánh giá sơ bộ điều khoản trọng tài và hồ sơ ký kết.
Câu hỏi thường gặp
Phản đối thẩm quyền có làm vụ trọng tài dừng lại không?
Không tự động dừng. Hội đồng trọng tài xem xét phản đối trước khi giải quyết nội dung. Ngay cả khi một bên đề nghị toà xem xét lại quyết định của hội đồng, hội đồng vẫn tiếp tục giải quyết vụ tranh chấp trong thời gian toà xem xét.
Toà xem xét lại thẩm quyền mất bao lâu?
Luật Trọng tài thương mại 2010 đặt thời hạn ngắn cho toà xem xét đơn này, tính bằng ngày. Thời gian thực tế còn phụ thuộc thủ tục nhận đơn và hồ sơ đầy đủ hay không. Quyết định của toà là quyết định cuối cùng.
Không phản đối thẩm quyền ở trọng tài thì sau này có yêu cầu huỷ phán quyết vì lý do đó được không?
Rất khó. Theo nguyên tắc mất quyền phản đối, bên biết có vi phạm mà vẫn tham gia và không phản đối trong thời hạn có thể mất quyền viện dẫn vi phạm đó tại toà án sau này. Vì vậy nếu có căn cứ, nên nêu ngay.
Nguyên đơn có thể phản đối thẩm quyền không?
Có tình huống nguyên đơn phản đối, chẳng hạn với đơn kiện lại của bị đơn mà nguyên đơn cho rằng vượt phạm vi thoả thuận trọng tài. Nguyên tắc nêu sớm và có chứng cứ áp dụng như với bị đơn.
Hợp đồng ghi cả trọng tài và toà án thì phản đối thế nào?
Điều khoản lựa chọn kiểu này có cách xử lý riêng theo hướng dẫn áp dụng luật, thường liên quan đến việc bên nào khởi kiện trước ở đâu. Đây là loại lỗi soạn điều khoản; nên xem kỹ các bài về điều khoản trọng tài viết lỗi và hỏi luật sư trước khi phản đối.
Hội đồng xác định không có thẩm quyền thì nguyên đơn làm gì tiếp?
Vụ trọng tài dừng lại với phần không có thẩm quyền. Nguyên đơn có thể đề nghị toà xem xét lại quyết định đó trong thời hạn luật định, hoặc chuyển sang kênh khác như khởi kiện tại toà án, nhớ kiểm thời hiệu vì thời gian ở trọng tài vẫn trôi.