Khi hợp đồng chính và phụ lục ghi khác nhau về nơi giải quyết tranh chấp, câu trả lời phụ thuộc vào việc phụ lục được ký để sửa điều khoản đó hay chỉ vô tình mâu thuẫn. Bộ luật Dân sự 2015 coi phụ lục là một phần của hợp đồng và không được trái với nội dung hợp đồng; nhưng nếu các bên chấp nhận một phụ lục có điều khoản trái với hợp đồng, điều khoản tương ứng trong hợp đồng được coi là đã sửa đổi.
Rắc rối lớn hơn đến từ những bộ văn bản nhiều tầng: hợp đồng khung và hàng chục đơn hàng, hợp đồng chính và hợp đồng bảo lãnh, thế chấp đi kèm, hợp đồng thầu chính và hợp đồng thầu phụ. Mỗi văn bản một điều khoản tranh chấp, và một vụ việc có thể chạm vào tất cả. Bài này giúp bạn đọc bộ văn bản của mình và sắp xếp lại trước khi có chuyện.
Phụ lục sửa đổi hay phụ lục vô tình mâu thuẫn
Phụ lục thường được lập để ghi giá mới, danh mục hàng, tiến độ. Ít ai lập phụ lục chỉ để đổi điều khoản tranh chấp. Mâu thuẫn hay sinh ra khi người soạn phụ lục dùng một mẫu có sẵn, mẫu đó lại có điều khoản "mọi tranh chấp về phụ lục này được giải quyết tại toà án". Hai bên ký vì chỉ quan tâm bảng giá.
Khi đọc, hãy đặt câu hỏi: phụ lục có nói rõ nó sửa điều khoản nào của hợp đồng không? Nếu phụ lục ghi "sửa đổi Điều về giải quyết tranh chấp của hợp đồng như sau", ý chí sửa là rõ. Nếu phụ lục chỉ có một câu tranh chấp ở cuối như một thói quen, người giải quyết sẽ phải xem ý chí thật của các bên, và bên muốn giữ trọng tài có lý lẽ rằng phụ lục chỉ điều chỉnh giá, không nhằm thay đổi cơ chế giải quyết tranh chấp.
Cũng cần để ý phạm vi: phụ lục có thể chỉ áp dụng cho tranh chấp "về phụ lục này". Khi đó có thể xảy ra tình huống tranh chấp về giá mới đi toà, còn tranh chấp về chất lượng đi trọng tài, một kết quả không ai mong muốn.
Hợp đồng khung và đơn hàng: các kiểu sắp xếp
Bảng dưới đây so sánh những cách sắp xếp hay gặp giữa hợp đồng khung (hợp đồng nguyên tắc) và đơn hàng từng lần. Câu chữ là ví dụ giả định:
| Cách sắp xếp | Hệ quả khi có tranh chấp | Đánh giá |
|---|---|---|
| Hợp đồng khung có điều khoản trọng tài và câu "áp dụng cho mọi đơn hàng"; đơn hàng không nói gì về tranh chấp | Đơn hàng đi theo hợp đồng khung | Sạch nhất |
| Hợp đồng khung có trọng tài; mẫu đơn hàng có câu "tranh chấp giải quyết tại toà án" | Mâu thuẫn, phải tìm văn bản ưu tiên | Rủi ro cao |
| Hợp đồng khung không có điều khoản tranh chấp; vài đơn hàng có trọng tài | Chỉ đơn hàng có điều khoản mới đi trọng tài | Dễ tách vụ |
| Hợp đồng khung có câu "khi mâu thuẫn, hợp đồng khung được ưu tiên" | Điều khoản trọng tài của hợp đồng khung thắng | Ổn, nếu câu ưu tiên rõ ràng |
Một câu về thứ tự ưu tiên văn bản giải quyết được phần lớn vấn đề. Nếu hợp đồng khung của bạn chưa có, đây là thứ đáng thêm nhất trong lần sửa tới.
Hợp đồng bảo lãnh, thế chấp đi kèm: ai bị ràng buộc
Thoả thuận trọng tài chỉ ràng buộc người đã thoả thuận. Người bảo lãnh cá nhân, bên thế chấp là người thứ ba, nếu không ký vào thoả thuận trọng tài thì thường không bị kéo vào vụ trọng tài giữa hai bên của hợp đồng chính.
Hợp đồng bảo lãnh ghi toà án, hợp đồng chính ghi trọng tài. Đây là cấu trúc rất phổ biến. Hệ quả là bên cho nợ có thể phải đi hai đường: kiện bên nợ ở trọng tài và kiện người bảo lãnh ở toà, với nguy cơ hai kết quả không khớp nhau.
Muốn gộp một nơi thì phải soạn từ đầu. Nếu muốn mọi tranh chấp liên quan cùng đi trọng tài, người bảo lãnh và bên thế chấp cần ký vào một thoả thuận trọng tài thống nhất, nêu rõ cùng một trung tâm và cho phép gộp vụ việc theo quy tắc của trung tâm.
Hợp đồng thầu chính và thầu phụ là hai thoả thuận riêng. Chủ đầu tư không ký hợp đồng thầu phụ thì không bị ràng buộc bởi điều khoản trọng tài trong đó, và ngược lại. Nhà thầu chính đứng giữa nên chịu rủi ro lớn nhất khi hai hợp đồng chọn hai nơi khác nhau: có thể bị chủ đầu tư kiện ở toà về lỗi do thầu phụ gây ra, nhưng lại phải đòi thầu phụ ở trọng tài. Thống nhất điều khoản tranh chấp giữa hai tầng hợp đồng là cách giảm rủi ro ấy.
Kiểm tra quy định riêng của từng loại tài sản bảo đảm. Một số tranh chấp gắn với tài sản như quyền sử dụng đất có thể phát sinh vấn đề về thẩm quyền riêng; trường hợp này nên hỏi luật sư trước khi soạn.
Khi đã có tranh chấp và văn bản mâu thuẫn
Nếu tranh chấp đã nổ ra, việc đầu tiên không phải là chọn nơi có lợi, mà là xác định trung thực vụ việc phát sinh từ văn bản nào. Một khoản tiền chưa trả theo đơn hàng số 12 là tranh chấp về đơn hàng số 12; một yêu cầu bồi thường vì chấm dứt cả quan hệ phân phối lại là tranh chấp về hợp đồng khung. Mỗi loại có thể dẫn đến một điều khoản khác nhau.
Khi một vụ việc chạm vào nhiều văn bản có điều khoản khác nhau, cách thực tế nhất vẫn là đề nghị bên kia ký một thoả thuận sau tranh chấp, chọn một nơi cho toàn bộ. Thoả thuận trọng tài lập sau khi tranh chấp xảy ra có giá trị như thoả thuận lập trước. Bên kia cũng có lý do để đồng ý: không ai muốn trả chi phí cho hai vụ song song.
Nếu không thoả thuận được, hãy tính kịch bản xấu nhất: hai cơ quan xem xét hai phần của cùng một quan hệ, với nguy cơ kết luận khác nhau về cùng một sự kiện. Kịch bản đó thường đủ để một trong hai bên nhượng bộ. Với vụ việc có giá trị đáng kể, cân nhắc nhờ luật sư sắp xếp chiến lược ngay từ đầu, trước khi nộp lá đơn đầu tiên.
Rà bộ văn bản của bạn từng bước
Với một đối tác có nhiều văn bản, làm theo trình tự sau để biết bộ hồ sơ đang nằm ở đâu:
- Liệt kê mọi văn bản với đối tác đó: hợp đồng chính, hợp đồng khung, phụ lục, đơn hàng mẫu, hợp đồng bảo lãnh, thế chấp, biên bản thoả thuận.
- Với mỗi văn bản, chép nguyên văn điều khoản tranh chấp vào một bảng, kèm ngày ký và người ký.
- Đánh dấu chỗ khác nhau: khác nơi giải quyết, khác tên trung tâm, khác phạm vi.
- Tìm câu thứ tự ưu tiên văn bản trong hợp đồng chính hoặc hợp đồng khung.
- Xác định văn bản nào sửa văn bản nào theo thời gian, và có câu "thay thế" nào không.
- Nếu còn mâu thuẫn, soạn một thoả thuận thống nhất về giải quyết tranh chấp cho toàn bộ quan hệ giữa hai bên và đề nghị đối tác ký.
Bảng tổng hợp ở bước 2 cũng là tài liệu quý khi có tranh chấp, vì người tư vấn chỉ cần đọc một trang thay vì lục cả tập hồ sơ.
Ví dụ giả định: nhà thầu phụ hoàn thiện ở Quảng Ninh
Một nhà thầu nhỏ chuyên làm trần thạch cao ký hợp đồng thầu phụ với nhà thầu chính. Hợp đồng thầu phụ có điều khoản trọng tài tại "Trung tâm trọng tài X". Về sau, hai bên ký ba phụ lục bổ sung khối lượng; phụ lục thứ hai do kế toán nhà thầu chính soạn trên một mẫu cũ, cuối phụ lục ghi tranh chấp "giải quyết tại toà án có thẩm quyền".
Khi nhà thầu chính chậm thanh toán phần khối lượng bổ sung, nhà thầu phụ nộp đơn ra trọng tài. Nhà thầu chính phản đối: tranh chấp này phát sinh từ phụ lục thứ hai, và phụ lục ghi toà án. Nhà thầu phụ lập luận rằng phụ lục chỉ bổ sung khối lượng, không có câu nào nói sửa điều khoản tranh chấp của hợp đồng, và hai phụ lục còn lại đều không nhắc gì đến toà án.
Ai đúng phụ thuộc vào chứng cứ và cách hội đồng trọng tài đánh giá ý chí các bên. Nhưng chắc chắn rằng cả hai đã mất thêm thời gian cho một câu chép từ mẫu cũ. Nếu ngay từ đầu hợp đồng thầu phụ có câu "phụ lục chỉ điều chỉnh các nội dung được nêu rõ; mọi điều khoản khác giữ nguyên", cuộc tranh cãi gần như không có chỗ đứng.
Câu chữ nên có trong hợp đồng chính
Để những văn bản đi sau không phá điều khoản trọng tài, hợp đồng chính hoặc hợp đồng khung nên có mấy câu sau:
- Điều khoản trọng tài áp dụng cho mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này, các phụ lục, đơn hàng và văn bản sửa đổi, bổ sung.
- Phụ lục và đơn hàng chỉ điều chỉnh những nội dung được nêu rõ; điều khoản giải quyết tranh chấp chỉ được sửa bằng văn bản ghi rõ là sửa điều khoản này.
- Thứ tự ưu tiên khi mâu thuẫn giữa hợp đồng, điều kiện chung, phụ lục và đơn hàng.
- Nếu có hợp đồng bảo đảm đi kèm: cam kết các bên sẽ áp dụng cùng một cơ chế giải quyết tranh chấp và người bảo đảm cùng ký vào điều khoản đó.
Những câu này không làm hợp đồng dài thêm bao nhiêu, nhưng khoá được những lỗi phát sinh sau này từ tay người khác, như kế toán hay nhân viên bán hàng soạn phụ lục trên mẫu cũ.
Câu hỏi thường gặp
Phụ lục ghi toà án có làm mất điều khoản trọng tài trong hợp đồng chính không?
Không đương nhiên. Nếu phụ lục ghi rõ là sửa điều khoản tranh chấp và các bên chấp nhận, điều khoản được coi là đã sửa. Nếu chỉ là một câu chép theo mẫu, có thể lập luận rằng các bên không nhằm thay đổi cơ chế giải quyết tranh chấp.
Hợp đồng khung có trọng tài thì đơn hàng có phải ghi lại không?
Không cần, nếu hợp đồng khung nói rõ áp dụng cho mọi đơn hàng. Tốt hơn là đơn hàng không ghi gì về tranh chấp, thay vì ghi một điều khoản khác có thể gây mâu thuẫn.
Người bảo lãnh không ký điều khoản trọng tài thì kiện họ ở đâu?
Thường phải kiện theo điều khoản trong chính hợp đồng bảo lãnh, nếu không có thoả thuận trọng tài thì theo con đường toà án. Thoả thuận trọng tài của hợp đồng chính thường không tự động ràng buộc người không ký.
Có thể gộp tranh chấp từ nhiều hợp đồng vào một vụ trọng tài không?
Có thể, nếu các hợp đồng có điều khoản trọng tài tương thích, cùng trung tâm, và quy tắc của trung tâm cho phép hoặc các bên đồng ý. Điều khoản khác nhau giữa các hợp đồng làm việc gộp rất khó.
Phụ lục ký sau có luôn thắng hợp đồng ký trước không?
Không phải luôn luôn. Phụ lục không được trái hợp đồng, trừ khi các bên chấp nhận sửa đổi. Phải xem phụ lục có thể hiện rõ ý chí sửa điều khoản đó không.
Ai trong công ty nên kiểm điều khoản tranh chấp của phụ lục?
Người duyệt hợp đồng chính hoặc người phụ trách pháp chế. Phụ lục hay do bộ phận kinh doanh, kế toán soạn, nên quy trình nội bộ cần yêu cầu mọi phụ lục có điều khoản tranh chấp phải qua người duyệt này.