Hợp đồng ghi "tranh chấp sẽ được giải quyết tại trọng tài hoặc toà án" không vì thế mà mất điều khoản trọng tài. Theo hướng dẫn áp dụng Luật Trọng tài thương mại 2010 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, cách ghi cho phép chọn một trong hai không bị coi là vô hiệu chỉ vì có hai lựa chọn; khi tranh chấp xảy ra, bên đi kiện thường được chọn nơi nộp đơn, trừ khi hợp đồng có thoả thuận khác.
Cái giá của cách ghi này nằm ở chỗ khác: bên bị kiện có thêm một cửa để phản đối thẩm quyền, hai bên có thể cùng lúc nộp đơn ở hai nơi, và vụ việc mất vài tháng chỉ để cãi xem ai được xử. Bài dưới đây đi theo tình huống của doanh nghiệp nhỏ: đọc điều khoản của mình, khi đang có tranh chấp thì làm gì, khi chưa có thì sửa ra sao.
Vì sao điều khoản kiểu "hoặc" xuất hiện nhiều đến vậy
Phần lớn các điều khoản "trọng tài hoặc toà án" sinh ra từ đàm phán bỏ dở. Một bên muốn trọng tài vì sợ xét xử công khai, bên kia quen toà án vì nghĩ rẻ hơn; người soạn ghép cả hai cho xong việc. Cũng có khi hợp đồng được chép từ một mẫu trên mạng, người dùng không để ý rằng mẫu đó vốn để cho người soạn tự chọn một phương án rồi xoá phương án kia.
Về mặt pháp lý, đây là thoả thuận có lựa chọn: các bên đồng ý rằng tranh chấp có thể đi đường trọng tài, cũng có thể đi đường toà. Trọng tài chỉ có thẩm quyền khi có thoả thuận trọng tài, nên câu hỏi then chốt là phần "trọng tài" trong câu đó có đủ để coi là một thoả thuận trọng tài thật hay không. Hướng dẫn hiện hành trả lời là có, miễn phần còn lại của điều khoản không mắc lỗi khác như không xác định được tổ chức trọng tài hay người ký không có thẩm quyền.
Điều đáng lo không phải là điều khoản chết, mà là điều khoản sống nhưng mở hai cửa. Hai cửa nghĩa là hai cơ hội để bên muốn kéo dài thời gian xin dừng, xin chuyển, xin xem lại thẩm quyền.
Cũng cần nói thêm: hướng dẫn nói trên được ban hành từ năm 2014 để áp dụng Luật Trọng tài thương mại 2010. Trước khi dựa vào nó trong một vụ việc thật, nên đối chiếu nguyên văn và kiểm tra xem đã có văn bản mới thay thế hay chưa, vì luật về trọng tài đang được bàn sửa đổi.
Đọc điều khoản của bạn thuộc dạng nào
Không phải câu nào có chữ "hoặc" cũng giống nhau. Ba dạng dưới đây gặp nhiều nhất trong hợp đồng mua bán, thuê mặt bằng và hợp đồng thi công nhỏ (ví dụ giả định về câu chữ):
| Câu chữ thường gặp | Cách hiểu thực tế | Rủi ro chính |
|---|---|---|
| "Tranh chấp được giải quyết tại Trung tâm trọng tài X hoặc toà án có thẩm quyền" | Thoả thuận lựa chọn; bên khởi kiện chọn một nơi | Bên kia nộp đơn ở nơi còn lại gần như cùng lúc |
| "Nếu thương lượng không thành, một bên có quyền đưa ra trọng tài hoặc toà án" | Như trên, nhưng có thêm bước thương lượng trước | Cãi nhau xem đã thương lượng đủ chưa |
| "Tranh chấp giải quyết bằng trọng tài; trường hợp cần thiết các bên có thể khởi kiện tại toà án" | Mơ hồ: trọng tài là chính hay chỉ là một lựa chọn | Bên bị kiện phản đối thẩm quyền ở cả hai nơi |
Dạng thứ ba nguy hiểm nhất vì chữ "trường hợp cần thiết" không có tiêu chí. Khi đọc lại hợp đồng cũ, đánh dấu riêng các điều khoản rơi vào dạng này để ưu tiên sửa trước.
Ví dụ giả định: hợp đồng thuê kho ở Bắc Ninh
Công ty A thuê kho của Công ty B trong ba năm. Điều khoản cuối hợp đồng ghi: "Mọi tranh chấp được giải quyết tại Trung tâm trọng tài X hoặc toà án nơi có kho". Năm thứ hai, B tăng giá thuê theo một phụ lục mà A cho rằng chưa ký, A giữ lại phần chênh lệch. B gửi thư báo sẽ khởi kiện ra toà để đòi tiền và lấy lại kho.
A muốn trọng tài vì không muốn khách hàng của mình biết chuyện kho bị tranh chấp. Tuy vậy, theo câu chữ hợp đồng, quyền chọn nơi nằm ở bên khởi kiện, và B đã nói rõ ý định đi toà. Nếu A chạy trước nộp đơn ra trọng tài để yêu cầu xác định phụ lục không có hiệu lực, hai vụ việc có thể cùng tồn tại một thời gian, và mỗi bên lại phải tốn công chứng minh nơi của mình thụ lý trước.
Hướng ra hợp lý trong ví dụ này là A chủ động đề nghị B ký một thoả thuận chọn hẳn trọng tài cho tranh chấp, kèm cam kết giữ bí mật. B được lợi vì vụ việc thường nhanh hơn, A được lợi vì kín. Nếu B không đồng ý, A nên chuẩn bị tham gia vụ kiện ở toà thay vì mở thêm một mặt trận.
Đang có tranh chấp: chọn nơi nộp đơn từng bước
Nếu tranh chấp đã nổ ra và điều khoản vẫn ghi "hoặc", trình tự sau giúp giảm nguy cơ hai nơi cùng thụ lý:
- Đọc lại toàn bộ hợp đồng, phụ lục và các văn bản sửa đổi. Có khi phụ lục sau đã chốt lại một nơi duy nhất mà không ai nhớ.
- Kiểm tra phần "trọng tài" có xác định được tổ chức trọng tài hay hình thức trọng tài không. Nếu chỉ ghi chung "trọng tài" thì còn một lỗi nữa cần xử lý (xem bài về điều khoản mơ hồ cùng danh mục).
- Cân nhắc nơi nào hợp với vụ việc: cần bảo mật, cần nhanh, đối tác có tài sản ở đâu, chứng cứ nằm ở đâu.
- Gửi văn bản cho bên kia thông báo lựa chọn và đề nghị xác nhận bằng văn bản. Một xác nhận ngắn qua thư điện tử từ người có thẩm quyền đã có giá trị lớn.
- Nộp đơn sớm ở nơi đã chọn và giữ bằng chứng ngày nộp. Khi bên kia nộp ở nơi còn lại, thời điểm nộp và việc họ đã biết lựa chọn của bạn là lý lẽ quan trọng.
- Nếu bị đơn phản đối thẩm quyền, trả lời bằng lập luận dựa trên chính câu chữ của điều khoản, không dựa trên việc nơi này "tiện" hơn.
Không nên nộp đơn ở cả hai nơi "cho chắc". Làm vậy vừa tốn kém, vừa tự tạo ra tình huống mâu thuẫn thẩm quyền mà sau đó chính bạn phải gỡ.
Bên bị kiện nên phản ứng thế nào
Đừng im lặng. Luật Trọng tài thương mại có nguyên tắc mất quyền phản đối: bên biết có vi phạm về thoả thuận trọng tài hay về thủ tục mà vẫn tiếp tục tham gia, không phản đối trong thời hạn, thì sau này khó viện ra nữa. Nếu muốn phản đối thẩm quyền, nêu ngay trong bản tự bảo vệ đầu tiên.
Phân biệt phản đối có cơ sở với phản đối để kéo dài. Điều khoản "hoặc" đã được hướng dẫn là không vô hiệu. Một lá đơn phản đối chỉ dựa vào chữ "hoặc" ít có triển vọng, lại làm hội đồng trọng tài hoặc thẩm phán đánh giá thấp thiện chí của bên đưa ra.
Nếu thật sự muốn nơi còn lại, hãy đề nghị đổi bằng thoả thuận. Hai bên hoàn toàn có thể ký một thoả thuận mới sau khi tranh chấp đã phát sinh để chốt một nơi. Đây là cách sạch nhất, vì thoả thuận trọng tài lập sau tranh chấp vẫn có giá trị như lập trước.
Kiểm tra phía mình đã làm gì trước đó. Nếu chính bạn từng gửi thư "sẽ đưa vụ việc ra trọng tài", việc quay sang đòi toà án sẽ khó thuyết phục.
Sửa điều khoản khi chưa có tranh chấp
Thời điểm rẻ nhất để chữa điều khoản "hoặc" là lúc hai bên còn làm ăn vui vẻ. Cách làm thông thường là ký một phụ lục sửa đổi điều khoản giải quyết tranh chấp, thay toàn bộ câu cũ bằng câu mới chỉ chọn một con đường. Phụ lục cần ghi rõ nó thay thế điều khoản nào, áp dụng cho cả tranh chấp phát sinh từ các đơn hàng đã giao trước đó hay chỉ từ nay về sau.
Nếu chọn trọng tài, câu mới nên nêu tên đầy đủ của tổ chức trọng tài (ví dụ giả định: "Trung tâm trọng tài X"), quy tắc tố tụng áp dụng, số trọng tài viên, địa điểm và ngôn ngữ. Nếu chọn toà án, câu mới nên bỏ hẳn chữ "trọng tài" để không còn ai viện ra được. Đừng giữ lại chữ "hoặc" dưới dạng mềm hơn như "ưu tiên trọng tài" vì đó chỉ là đổi lỗi này lấy lỗi khác.
Với doanh nghiệp có hàng chục hợp đồng mẫu, nên sửa từ gốc: mẫu hợp đồng, điều kiện chung đăng trên trang bán hàng, mẫu đơn đặt hàng. Sửa từng hợp đồng lẻ mà mẫu gốc vẫn sai thì năm sau lỗi quay lại.
Khi nào nên hỏi người làm nghề
Điều khoản "hoặc" thường xử lý được bằng đọc kỹ và một phụ lục. Những tình huống dưới đây thì không nên tự làm:
- Bên kia đã nộp đơn ở một nơi, bạn muốn nộp ở nơi khác hoặc đang nhận giấy triệu tập từ cả hai.
- Giá trị tranh chấp lớn so với quy mô doanh nghiệp, hoặc có yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như phong toả tài khoản.
- Hợp đồng có yếu tố nước ngoài, nơi việc chọn sai có thể ảnh hưởng đến khả năng thi hành phán quyết hay bản án ở nước khác.
- Điều khoản "hoặc" đi kèm lỗi khác: tên trung tâm sai, người ký không rõ thẩm quyền, phụ lục mâu thuẫn hợp đồng chính.
Bạn có thể dán nguyên văn điều khoản và tóm tắt diễn biến để hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi quyết định nộp đơn ở đâu; câu trả lời sẽ sát hơn nhiều khi người tư vấn được đọc đúng câu chữ trong hợp đồng của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Điều khoản ghi "trọng tài hoặc toà án" có bị coi là vô hiệu không?
Không vì riêng lý do có hai lựa chọn. Hướng dẫn áp dụng Luật Trọng tài thương mại theo hướng không coi đây là thoả thuận vô hiệu. Điều khoản vẫn có thể có vấn đề nếu mắc lỗi khác, chẳng hạn không xác định được tổ chức trọng tài hoặc người ký không có thẩm quyền.
Bên kia đã nộp đơn ra toà, bạn muốn trọng tài thì làm gì?
Nêu ý kiến với toà ngay từ đầu, dựa vào câu chữ điều khoản và các văn bản trao đổi trước đó. Nếu chính hợp đồng cho người khởi kiện được chọn và bên kia đã chọn toà, triển vọng chuyển sang trọng tài thấp; khi đó cách thực tế hơn là đề nghị hai bên ký thoả thuận mới.
Hai bên cùng nộp đơn ở hai nơi thì nơi nào giải quyết?
Đây là tình huống rắc rối, thường phải xét thời điểm nộp đơn, việc thụ lý và thái độ của các bên trong quá trình. Hướng xử lý cụ thể phụ thuộc hồ sơ thật, nên nhờ luật sư đọc toàn bộ diễn biến thay vì tự đoán.
Có nên giữ điều khoản "hoặc" để linh hoạt không?
Linh hoạt cho bên đi kiện nhưng cũng linh hoạt cho bên muốn kéo dài. Với hợp đồng giá trị đáng kể, chọn hẳn một con đường thường an toàn hơn. Hợp đồng rất nhỏ có thể chấp nhận, miễn hiểu rõ rủi ro.
Sửa điều khoản bằng phụ lục có cần công chứng không?
Hợp đồng thương mại thông thường không bắt buộc công chứng phụ lục sửa điều khoản tranh chấp. Phụ lục cần lập bằng văn bản, ký bởi người có thẩm quyền của cả hai bên và ghi rõ điều khoản được thay thế. Hợp đồng chính thuộc loại bắt buộc công chứng thì phụ lục nên làm theo cùng hình thức.
Phụ lục sửa đổi có áp dụng cho đơn hàng đã giao trước đó không?
Chỉ khi phụ lục ghi rõ như vậy. Nếu không ghi, sẽ có tranh cãi tranh chấp phát sinh từ đơn hàng cũ đi theo điều khoản cũ hay mới. Nên viết thẳng một câu về phạm vi áp dụng theo thời gian.