Toà án không công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà khi thoả thuận không đáp ứng điều kiện của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015: sai chủ thể, thiếu sự đồng ý của người thứ ba có liên quan, không tự nguyện, trái pháp luật hoặc đạo đức xã hội, không thuộc loại hoà giải được công nhận, hoặc nộp quá thời hạn. Trong thực tế, phần lớn các ca bị từ chối không phải vì thoả thuận xấu, mà vì một lỗi chuẩn bị có thể tránh được.
Tin tốt là quyết định không công nhận không làm mất giá trị của chính văn bản hoà giải thành. Bài này đi qua những ca hay gặp, cách nhận ra rủi ro trước khi nộp, và việc nên làm khi đã nhận quyết định không công nhận.
Những ca hay dẫn tới không công nhận
Các ca dưới đây được gom từ những lỗi chuẩn bị thường gặp, không phải danh sách đầy đủ của luật. Mỗi ca kèm cách nhận biết sớm.
- Thoả thuận do hai bên tự lập, không có người hoà giải hợp lệ. Thủ tục công nhận dành cho kết quả hoà giải do người, tổ chức có thẩm quyền hoà giải theo pháp luật thực hiện. Một biên bản hai bên tự ký, kể cả có người làm chứng, thường không thuộc diện này.
- Có người thứ ba bị ảnh hưởng nhưng không ký. Thoả thuận chuyển tài sản chung vợ chồng mà chỉ một người ký, thoả thuận có người bảo lãnh mà người đó không có mặt, thoả thuận trả nợ bằng tài sản đang cho người khác thuê.
- Người ký không có quyền. Nhân viên kinh doanh ký thay công ty mà không có uỷ quyền phù hợp, thành viên hộ gia đình ký thay cả hộ.
- Nộp quá thời hạn. Yêu cầu phải gửi trong thời hạn sáu tháng kể từ ngày các bên đạt được thoả thuận. Lịch thực hiện dài mà chờ tới lúc vi phạm mới nộp là ca rất hay gặp.
- Nội dung nhằm né nghĩa vụ với người khác. Thoả thuận gán tài sản trả nợ cho một chủ nợ trong khi bên nợ đang bị nhiều người khác đòi, hoặc nhằm tránh nghĩa vụ với Nhà nước như thuế.
- Nội dung thuộc loại tranh chấp có thủ tục riêng. Ví dụ tranh chấp đất đai có quy định riêng về hoà giải; thoả thuận về vấn đề nhân thân, quan hệ hôn nhân không thể giải quyết trọn bằng thoả thuận dân sự thông thường.
Nhìn chung, ca nào cũng có thể phát hiện trước khi nộp nếu rà lại văn bản với ba câu hỏi: ai đã ký, ai bị ảnh hưởng mà chưa ký, và người hoà giải là ai.
Rà rủi ro trước khi nộp
Bảng dưới gợi ý cách tự soát. Một ô trả lời "không chắc" là một điểm nên hỏi người làm nghề trước khi nộp.
| Câu hỏi soát | Nếu câu trả lời là không | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Người hoà giải có tư cách theo pháp luật về hoà giải không? | Văn bản có thể không thuộc diện công nhận | Cân nhắc khởi kiện yêu cầu thực hiện, hoặc hoà giải lại qua hoà giải viên hợp lệ |
| Mọi người có quyền lợi liên quan đã đồng ý bằng văn bản chưa? | Toà có thể không công nhận | Bổ sung văn bản đồng ý của người thứ ba trước khi nộp |
| Người ký cho tổ chức có giấy tờ chứng minh quyền ký không? | Nghi ngờ về chủ thể | Bổ sung giấy uỷ quyền, quyết định của cấp có thẩm quyền theo điều lệ |
| Còn trong thời hạn sáu tháng không? | Không nộp được theo thủ tục này | Chuẩn bị khởi kiện; kiểm thời hiệu |
| Nghĩa vụ đã đo được chưa? | Toà có thể phải hỏi lại, quyết định khó thi hành | Ký văn bản làm rõ trước khi nộp |
Rà kỹ bảng này mất ít thời gian hơn nhiều so với một lần bị không công nhận rồi phải làm lại từ đầu.
Người thứ ba: lỗi hay gặp nhất
Trong các ca không công nhận, thiếu sự đồng ý của người thứ ba có lẽ là lỗi đáng tiếc nhất, vì nó thường bị bỏ qua chỉ do người đó không có mặt ở buổi hoà giải. Ví dụ giả định: hai anh em hoà giải ở tổ hoà giải về việc chia tiền bán một mảnh vườn, nhưng mảnh vườn đứng tên cả cha mẹ; thoả thuận về tiền bán tài sản đó liên quan tới quyền lợi của cha mẹ mà cha mẹ không ký.
Trong thương mại, ca tương tự là một công ty con thoả thuận trả nợ bằng hàng tồn kho đang được thế chấp cho ngân hàng. Ngân hàng là người có quyền lợi liên quan trực tiếp đến tài sản đó. Thoả thuận không có ý kiến của ngân hàng có rủi ro lớn, không chỉ với việc công nhận mà với cả việc thực hiện.
Cách phòng là trong buổi hoà giải, khi chốt nội dung, hỏi thêm một câu: tài sản, khoản tiền, nghĩa vụ này có ai khác ngoài hai bên có quyền gì không. Nếu có, mời họ tham gia hoặc lấy văn bản đồng ý của họ trước khi ký.
Khi đã nhận quyết định không công nhận
Đọc kỹ lý do. Quyết định của toà nêu lý do không công nhận. Lý do đó cho biết lỗi nằm ở đâu: ở chủ thể, ở nội dung, ở loại hoà giải hay ở thời hạn. Mỗi loại lỗi dẫn tới một hướng đi khác.
Văn bản vẫn còn giá trị. Bộ luật Tố tụng dân sự quy định việc không công nhận không ảnh hưởng đến nội dung và giá trị pháp lý của kết quả hoà giải thành. Văn bản vẫn ràng buộc các bên và vẫn là chứng cứ quan trọng.
Sửa được thì sửa. Nếu lỗi là thiếu chữ ký người thứ ba hay câu chữ mơ hồ, các bên có thể bổ sung, làm rõ. Việc có nộp lại được hay không còn phụ thuộc thời hạn tính từ ngày thoả thuận và quy định cụ thể, nên hỏi người làm nghề.
Đi đường khởi kiện. Nếu không sửa được hoặc đã quá thời hạn, và bên kia không tự nguyện thực hiện, khởi kiện yêu cầu thực hiện thoả thuận, hoặc đưa ra trọng tài nếu có thoả thuận trọng tài áp dụng. Văn bản hoà giải thành giúp thu hẹp phạm vi tranh cãi.
Hoà giải lại. Trong một số ca, nhất là khi lỗi nằm ở việc hoà giải không qua người có tư cách, các bên có thể hoà giải lại qua hoà giải viên thương mại hoặc tổ hoà giải, lập văn bản mới đúng thủ tục.
Thoả thuận đụng tới đất đai, nhà ở và tài sản phải đăng ký
Một nhóm ca riêng là thoả thuận hoà giải có nội dung chuyển quyền, chia, hay giao tài sản phải đăng ký như quyền sử dụng đất, nhà ở, xe. Ở đây có hai lớp thủ tục chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là điều kiện công nhận chung của Bộ luật Tố tụng dân sự. Lớp thứ hai là quy định riêng về loại tài sản đó: ai được đứng tên, hình thức chuyển quyền, tình trạng tài sản có đang bị thế chấp, kê biên hay tranh chấp với người khác không.
Riêng tranh chấp đất đai, pháp luật đất đai có quy định về hoà giải tại uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có đất, khác với hoà giải ở cơ sở do tổ hoà giải thôn, tổ dân phố thực hiện. Một thoả thuận lập ở tổ hoà giải về ranh giới hay quyền sử dụng đất không thay được thủ tục mà pháp luật đất đai đặt ra cho loại tranh chấp đó. Nếu nội dung của bạn đụng tới đất, nên tìm hiểu riêng phần này trước khi nộp yêu cầu công nhận.
Ngay cả khi được công nhận, quyết định công nhận về tài sản phải đăng ký thường còn cần thêm bước làm thủ tục đăng ký biến động tại cơ quan có thẩm quyền. Hai bên nên thống nhất trong văn bản ai làm thủ tục, ai chịu các khoản nghĩa vụ tài chính phát sinh theo quy định, và hạn chót cho việc này.
Ví dụ giả định: một yêu cầu bị trả về và cách sửa
Ví dụ giả định: một công ty vận tải nhỏ ở Lào Cai hoà giải thương mại với một doanh nghiệp thuê xe về tiền thuê còn nợ. Văn bản hoà giải thành ghi doanh nghiệp thuê xe trả nợ trong năm tháng, và nếu không trả, giám đốc doanh nghiệp này "chịu trách nhiệm cá nhân". Văn bản do phó giám đốc ký thay, không kèm giấy uỷ quyền, giám đốc không có mặt.
Khi công ty vận tải nộp yêu cầu công nhận, hai điểm lập tức bị đặt câu hỏi: người ký có quyền đại diện doanh nghiệp không, và giám đốc, người được nêu tên phải chịu trách nhiệm cá nhân, có đồng ý không. Câu "chịu trách nhiệm cá nhân" thực chất là một cam kết bảo lãnh của người thứ ba, mà người đó chưa ký.
Cách sửa trong ví dụ: hai bên bổ sung giấy uỷ quyền của giám đốc cho phó giám đốc, và giám đốc ký một văn bản bảo lãnh riêng, nêu rõ phạm vi và thời hạn. Nếu những việc này làm trong thời hạn và trước khi nộp, yêu cầu công nhận có cơ hội thuận lợi hơn nhiều. Bài học là một câu nghe có vẻ chặt chẽ nhưng gắn nghĩa vụ cho người không ký thì vừa không ràng buộc được người đó, vừa làm yếu cả văn bản.
Không công nhận khác với văn bản bị vô hiệu
Hai khái niệm này hay bị nhập làm một. Không công nhận là toà không ra quyết định công nhận theo thủ tục việc dân sự, vì văn bản không đáp ứng điều kiện của thủ tục này. Văn bản vẫn tồn tại và vẫn có giá trị như một thoả thuận.
Văn bản bị tuyên vô hiệu là chuyện khác: thoả thuận đó, xét như một giao dịch dân sự, không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ do vi phạm điều kiện có hiệu lực như bị lừa dối, đe doạ, vi phạm điều cấm. Việc tuyên vô hiệu thường cần một bên khởi kiện yêu cầu và có hệ quả là các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu.
Hiểu sự khác biệt giúp bạn phản ứng đúng khi bên kia nói "toà đã bác rồi, văn bản không còn giá trị gì". Câu đó thường không đúng nếu toà chỉ ra quyết định không công nhận. Văn bản vẫn ràng buộc, và bạn vẫn có quyền yêu cầu thực hiện theo đường khởi kiện.
Câu hỏi thường gặp
Quyết định không công nhận có bị kháng cáo được không?
Đây là thủ tục giải quyết việc dân sự có quy định riêng về kháng cáo, kháng nghị. Nên đọc kỹ phần hướng dẫn trong quyết định và hỏi luật sư về cách xử lý phù hợp, vì thời hạn thường ngắn. Thay vì kháng cáo, nhiều trường hợp sửa lỗi hoặc khởi kiện là hướng thực tế hơn.
Toà có tự sửa nội dung thoả thuận cho đúng không?
Không. Toà xem xét để công nhận hay không công nhận thoả thuận như các bên đã lập, không thay các bên viết lại nội dung. Muốn thay đổi, các bên phải tự thoả thuận lại.
Một bên đổi ý sau khi ký, toà có còn công nhận không?
Toà xem xét sự tự nguyện của các bên khi đạt thoả thuận. Nếu một bên phản đối, toà sẽ xem lý do. Đổi ý đơn thuần sau khi đã ký tự nguyện chưa chắc là lý do để không công nhận, nhưng sẽ làm thủ tục phức tạp hơn.
Kết quả hoà giải ở cơ sở có được công nhận như hoà giải thương mại không?
Thủ tục công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án áp dụng cho kết quả do người, tổ chức có thẩm quyền hoà giải theo pháp luật về hoà giải thực hiện, trong đó có hoà giải ở cơ sở. Điều kiện xem xét là như nhau; khác nhau chủ yếu ở loại tranh chấp và người hoà giải.
Đã quá sáu tháng thì có cách nào để văn bản được thi hành nhanh?
Không còn đi được đường công nhận. Bên được hưởng có thể khởi kiện yêu cầu thực hiện; với văn bản rõ ràng, có chữ ký đầy đủ, vụ kiện thường ít điểm tranh cãi. Trong lúc đó, có thể đề nghị bên kia hoà giải lại để lập văn bản mới.