Phần lớn tranh chấp xây dựng đưa ra trọng tài không phải chuyện công trình sập hay kỹ thuật cao siêu, mà là chuyện tiền: chủ đầu tư chậm thanh toán đợt cuối, không chịu ký khối lượng phát sinh, giữ lại khoản bảo hành dù đã hết hạn, hoặc tự đối trừ tiền phạt chậm tiến độ mà nhà thầu không đồng ý. Khi hợp đồng có điều khoản trọng tài, nhà thầu không nộp đơn ra toà mà nộp đơn khởi kiện tại tổ chức trọng tài hai bên đã chọn.
Bài này viết cho nhà thầu nhỏ và vừa, bộ phận kế toán – pháp chế kiêm nhiệm đang ngồi trước một khoản nợ cụ thể. Trọng tâm là: đòi khoản nào, hồ sơ nào chứng minh khoản đó, chủ đầu tư thường phản bác ra sao, và nên làm gì trước khi nộp đơn. Phần cuối nói về nhà thầu phụ và bảo lãnh ngân hàng, hai chỗ hay hiểu sai phạm vi của điều khoản trọng tài.
Vì sao vụ đòi tiền xây dựng hay được đưa ra trọng tài
Hợp đồng thi công giữa doanh nghiệp với nhau, nhất là hợp đồng dùng mẫu có tham khảo các bộ điều kiện quốc tế, rất hay ghi trọng tài làm nơi giải quyết tranh chấp. Lý do thực tế: hai bên được chọn trọng tài viên có hiểu biết về dự toán, nghiệm thu, đơn giá; phiên họp kín nên chủ đầu tư không lo ảnh hưởng tới các dự án khác; phán quyết có giá trị chung thẩm, không qua phúc thẩm, nên vụ việc khép lại nhanh hơn nếu hồ sơ gọn.
Mặt trái cũng cần biết sớm. Chỉ có một cấp xét, nên nếu hồ sơ của nhà thầu yếu thì không có lần thứ hai để bổ sung. Trọng tài viên đọc bảng tính và biên bản chứ không nghe lời kể, vì vậy một vụ đòi tiền thắng hay thua nằm ở bộ chứng cứ gom từ lúc thi công, không phải ở lời lẽ trong đơn.
Trước khi tính tới đơn kiện, hãy đọc lại điều khoản giải quyết tranh chấp. Nhiều hợp đồng xây dựng đặt bậc thang: thương lượng trong một thời gian, sau đó đưa ra ban hoặc chuyên gia xử lý tranh chấp, rồi mới tới trọng tài. Bỏ qua bậc trước có thể bị bên kia viện ra để phản đối thẩm quyền hoặc kéo dài vụ việc. Nếu hợp đồng ghi rõ các bậc, hãy làm đủ và giữ văn bản chứng minh đã làm.
Bốn khoản tiền nhà thầu hay phải đòi
Khối lượng theo hợp đồng đã nghiệm thu nhưng chưa trả. Đây là khoản dễ nhất nếu có biên bản nghiệm thu có chữ ký người đủ thẩm quyền và hồ sơ đề nghị thanh toán đã gửi đúng cách. Tranh chấp thường chỉ xoay quanh việc chủ đầu tư nói đã trả một phần, nên cần đối chiếu công nợ từng đợt.
Khối lượng phát sinh. Phần việc làm thêm theo yêu cầu của chủ đầu tư hoặc do thay đổi thiết kế nhưng chưa có phụ lục ký. Đây là khoản khó nhất và cũng là nơi nhà thầu mất tiền nhiều nhất, vì phải chứng minh cả yêu cầu, việc đã làm lẫn đơn giá.
Tiền giữ lại bảo hành hoặc giữ lại chất lượng. Hợp đồng thường giữ lại một tỷ lệ giá trị cho tới khi hết thời gian bảo hành. Hết hạn mà chủ đầu tư không trả, lấy cớ còn lỗi chưa sửa, thì cần chứng minh nhà thầu đã xử lý các thông báo lỗi hoặc chủ đầu tư chưa từng thông báo đúng cách.
Lãi chậm thanh toán. Nếu hợp đồng không thoả thuận khác, Luật Thương mại 2005 cho phép bên bị chậm trả đòi tiền lãi trên số tiền chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán. Hợp đồng có điều khoản lãi riêng thì áp dụng điều khoản đó; cần tính rõ từng khoản, từ ngày nào.
Hồ sơ cần gom cho từng khoản
Bảng dưới đây xếp chứng cứ theo câu hỏi mà hội đồng trọng tài sẽ đặt ra. Thiếu một cột là có một lỗ hổng cần lấp trước khi nộp đơn.
| Khoản đòi | Chứng cứ cốt lõi | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Khối lượng đã nghiệm thu | Hợp đồng, phụ lục, biên bản nghiệm thu, hồ sơ đề nghị thanh toán kèm bằng chứng đã gửi, bảng đối chiếu công nợ | Biên bản do giám sát ký nhưng hợp đồng quy định chủ đầu tư ký; không giữ bằng chứng đã gửi hồ sơ |
| Khối lượng phát sinh | Văn bản, thư điện tử, tin nhắn yêu cầu làm thêm; biên bản hiện trường; nhật ký thi công; bản vẽ sửa đổi; ảnh có ngày | Chỉ có lời nói của cán bộ kỹ thuật; không đo bóc riêng phần phát sinh |
| Tiền giữ lại | Biên bản bàn giao đưa vào sử dụng, thông báo lỗi trong thời gian bảo hành và biên bản khắc phục | Không ghi ngày bắt đầu bảo hành; không trả lời bằng văn bản các thông báo lỗi |
| Lãi chậm trả | Mốc thanh toán trong hợp đồng, ngày nhận hồ sơ hợp lệ, bảng tính lãi từng khoản | Tính lãi từ ngày ký biên bản thay vì từ ngày đến hạn theo hợp đồng |
Một mẹo đơn giản: lập một bảng tổng hợp đánh số mỗi chứng cứ, ghi chứng cứ đó chứng minh khoản nào. Hội đồng trọng tài và luật sư bên kia đều đọc bảng này đầu tiên; một bảng gọn giúp vụ việc đi thẳng vào chỗ tranh chấp thật.
Khối lượng phát sinh không có phụ lục: có đòi được không
Đây là câu hỏi nhà thầu đặt nhiều nhất. Câu trả lời ngắn: không có phụ lục không có nghĩa là mất, nhưng gánh chứng minh nặng hơn hẳn. Hội đồng trọng tài sẽ xem ba điều. Thứ nhất, chủ đầu tư có yêu cầu hoặc chấp nhận phần việc đó không, thể hiện qua chỉ thị công trường, thư điện tử, tin nhắn của người có thẩm quyền, biên bản họp giao ban.
Thứ hai, phần việc có thật sự được làm và được làm ngoài phạm vi hợp đồng không. Chỗ này cần đối chiếu bản vẽ gốc với bản vẽ sửa đổi và nhật ký thi công. Nếu hợp đồng là trọn gói, chủ đầu tư sẽ lập luận phần việc đã nằm trong giá trọn gói; nhà thầu phải chỉ ra được nó nằm ngoài hồ sơ thiết kế khi ký.
Thứ ba, giá trị phần việc bao nhiêu. Nếu hai bên chưa thống nhất đơn giá, nhà thầu cần một cách tính có căn cứ: đơn giá tương tự trong hợp đồng, định mức và giá thị trường tại thời điểm làm, hoá đơn vật tư thực tế. Khi số liệu cách xa nhau, hội đồng trọng tài có thể trưng cầu giám định hoặc chấp nhận giám định do một bên thuê.
Kinh nghiệm thực tế: mỗi lần có yêu cầu làm thêm bằng miệng, hãy gửi ngay một thư xác nhận ngắn mô tả việc được yêu cầu, người yêu cầu, ngày giờ. Thư không cần dài, nhưng nó biến lời nói thành chứng cứ có ngày tháng.
Chủ đầu tư thường phản bác thế nào và cách chuẩn bị
"Chưa nghiệm thu nên chưa đến hạn trả." Kiểm tra hợp đồng xem nghiệm thu là điều kiện thanh toán hay không, và chủ đầu tư có trì hoãn nghiệm thu vô lý không. Giữ các thư mời nghiệm thu đã gửi; việc từ chối không lý do cũng là chứng cứ.
"Công trình có lỗi chất lượng, phải trừ tiền sửa." Đề nghị chủ đầu tư nêu cụ thể lỗi, vị trí, chi phí. Nếu lỗi có thật thì khoản trừ phải tương xứng; nếu không thì ảnh hiện trạng, biên bản bàn giao không ghi lỗi là chỗ dựa.
"Nhà thầu chậm tiến độ, đã đối trừ tiền phạt." Đây là phản bác mạnh nhất. Cần chuẩn bị song song hồ sơ lý do chậm: chậm bàn giao mặt bằng, chậm duyệt vật tư, chậm tạm ứng. Bài về chậm tiến độ trong cùng danh mục đi sâu hơn.
"Thiếu hoá đơn, hồ sơ hoàn công." Thiếu chứng từ có thể làm chậm thanh toán nhưng thường không xoá nghĩa vụ trả tiền cho phần việc đã làm. Tốt nhất là bổ sung ngay và gửi lại có bằng chứng.
"Người ký biên bản không có thẩm quyền." Nếu chủ đầu tư từng để người đó ký nhiều biên bản khác và vẫn thanh toán theo, lập luận về thẩm quyền yếu đi nhiều. Gom các lần thanh toán trước dựa trên chữ ký của cùng người.
Từ thư đòi tiền đến đơn khởi kiện trọng tài
Một trình tự hợp lý cho nhà thầu, đủ để vừa giữ quyền vừa để ngỏ cơ hội thương lượng:
- Đối chiếu công nợ nội bộ, chốt con số từng khoản và mốc đến hạn.
- Gửi thư đề nghị thanh toán có bảng chi tiết, nêu thời hạn trả lời hợp lý; gửi bằng đường có bằng chứng nhận.
- Làm đủ các bậc tiền trọng tài mà hợp đồng quy định (thương lượng, ban xử lý tranh chấp nếu có), ghi biên bản từng buổi.
- Kiểm tra thời hiệu: Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định thời hiệu khởi kiện theo thủ tục trọng tài là hai năm kể từ khi quyền lợi bị xâm phạm, trừ khi luật chuyên ngành quy định khác; đừng để sát hạn.
- Chuẩn bị đơn khởi kiện theo quy tắc của tổ chức trọng tài ghi trong hợp đồng, kèm bảng chứng cứ đánh số.
- Cân nhắc biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu có dấu hiệu chủ đầu tư tẩu tán tài sản hoặc thay đổi hiện trạng phần việc đang tranh chấp.
Trong suốt quá trình, có thể tiếp tục thương lượng song song. Nhiều vụ dừng lại ở bước hoà giải giữa chừng khi chủ đầu tư thấy bảng chứng cứ đầy đủ của nhà thầu.
Nhà thầu phụ và bảo lãnh ngân hàng: ai bị ràng buộc
Điều khoản trọng tài chỉ ràng buộc các bên đã thoả thuận. Nhà thầu phụ ký hợp đồng với tổng thầu thì đòi tiền tổng thầu theo hợp đồng thầu phụ; nếu hợp đồng thầu phụ không có điều khoản trọng tài thì đi kênh khác, và nhà thầu phụ thường không thể kéo chủ đầu tư vào vụ trọng tài giữa tổng thầu với chủ đầu tư. Tổng thầu hay viện lý do "chủ đầu tư chưa trả nên chưa trả thầu phụ"; điều khoản trả khi được trả này có giá trị tới đâu tuỳ cách viết và cần luật sư đọc cụ thể.
Bảo lãnh thực hiện hợp đồng và bảo lãnh tạm ứng do ngân hàng phát hành là quan hệ riêng giữa ngân hàng và bên nhận bảo lãnh. Chủ đầu tư có thể yêu cầu ngân hàng trả theo đúng điều kiện ghi trong thư bảo lãnh, ngay cả khi nhà thầu đang kiện ở trọng tài. Nhà thầu muốn ngăn việc này phải hành động sớm, thường là xin biện pháp khẩn cấp tạm thời, và cơ hội thành công phụ thuộc vào việc yêu cầu trả bảo lãnh có rõ ràng vô căn cứ hay không.
Vụ việc có nhiều tầng hợp đồng, có bảo lãnh, có khoản phạt lớn đối trừ thì nên có luật sư xây dựng ngay từ khi soạn thư đòi tiền. Nếu muốn hỏi nhanh một điểm trước khi thuê người, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với bản tóm tắt hợp đồng và bảng công nợ đã ẩn tên.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng ghi trọng tài nhưng chủ đầu tư là cá nhân xây nhà ở thì sao?
Luật Trọng tài thương mại áp dụng cho tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại; nhà thầu là doanh nghiệp nên vẫn có thể thuộc phạm vi. Tuy nhiên với khách hàng là người tiêu dùng ký theo hợp đồng mẫu, luật cho người tiêu dùng quyền chọn trọng tài hay toà án, nên cần xem kỹ hoàn cảnh cụ thể.
Chủ đầu tư nói đã quyết toán xong, nhà thầu ký rồi thì còn đòi phát sinh được không?
Ký biên bản quyết toán cuối cùng thường là trở ngại rất lớn, vì nó thể hiện hai bên đã chốt toàn bộ giá trị. Chỉ có thể đặt lại vấn đề nếu biên bản có ghi bảo lưu, hoặc chứng minh được nhầm lẫn, lừa dối. Đây là lý do không nên ký quyết toán khi còn khoản phát sinh treo.
Có cần thuê giám định trước khi nộp đơn trọng tài không?
Không bắt buộc. Với khoản phát sinh lớn hoặc tranh cãi đơn giá, một báo cáo giám định do bên mình thuê giúp đơn kiện có căn cứ. Hội đồng trọng tài vẫn có thể yêu cầu giám định khác, và bên kia có quyền phản biện báo cáo đó.
Thời hiệu hai năm tính từ khi nào trong vụ chậm thanh toán?
Nguyên tắc là từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, với khoản thanh toán thường là ngày đến hạn mà không được trả. Mỗi đợt thanh toán có thể có mốc riêng, nên lập bảng ngày đến hạn từng đợt và khởi kiện trước mốc sớm nhất.
Đang kiện ở trọng tài có được tạm dừng thi công phần còn lại không?
Tuỳ điều khoản hợp đồng về quyền tạm dừng khi bị chậm thanh toán. Tự ý dừng khi hợp đồng không cho phép có thể biến nhà thầu thành bên vi phạm. Hãy gửi thông báo theo đúng điều khoản, nêu rõ lý do và thời điểm, trước khi dừng.
Phán quyết bắt chủ đầu tư trả mà họ không trả thì làm gì?
Phán quyết trọng tài có hiệu lực chung thẩm. Nếu bên thua không tự nguyện thi hành, bên thắng có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành; với phán quyết trọng tài vụ việc thì cần đăng ký phán quyết trước. Danh mục về sau phán quyết trên trang đi sâu phần này.