Mâu thuẫn giữa mẹ chồng và nàng dâu là mâu thuẫn trong gia đình, thuộc phạm vi hoà giải ở cơ sở; khi người trong nhà đã nói hết cách mà không ai nghe ai, nhờ một hoà giải viên ở thôn, tổ dân phố đứng giữa là lựa chọn hợp lý, miễn chưa có bạo lực. Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 đặt nguyên tắc giữ bí mật đời tư và tôn trọng sự tự nguyện, nên bạn có quyền đề nghị ngồi kín, chọn hoà giải viên nữ, và không bị ép đồng ý điều gì.
Bài này không bàn ai đúng ai sai trong chuyện mẹ chồng nàng dâu; mỗi nhà một hoàn cảnh. Bài tập trung vào phần thủ tục: lúc nào nên gõ cửa tổ hoà giải, chọn ai, chuẩn bị gì, người con trai nên làm gì, và những ranh giới hoà giải không thay được.
Lúc nào nên nhờ người ngoài, lúc nào chưa
Phần lớn va chạm giữa mẹ chồng và con dâu xoay quanh những chuyện rất đời thường: cách nuôi con nhỏ, chi tiêu trong nhà, giờ giấc, việc bếp núc, cách đối xử với họ hàng hai bên. Những chuyện này tốt nhất vẫn là người trong nhà tự nói với nhau, có người chồng đứng giữa. Gọi người ngoài vào quá sớm dễ khiến một bên thấy bị "mang chuyện nhà ra ngoài".
Nhưng có những dấu hiệu cho thấy đã tới lúc cần người thứ ba: hai người không nói chuyện với nhau nhiều tuần; mỗi lần nói là to tiếng trước mặt con nhỏ; người chồng bị kẹt giữa, nói bên nào cũng bị cho là bênh bên kia; chuyện đã lọt ra ngoài và hàng xóm bắt đầu bàn tán; hoặc một bên đã nói tới chuyện bỏ đi, ly thân, chia nhà.
Khi đó, một hoà giải viên ở thôn, tổ dân phố có lợi thế hơn họ hàng: họ không thuộc phe nào trong gia đình, có kinh nghiệm với nhiều nhà, và theo luật phải giữ kín chuyện đời tư. Ngược lại, nếu đã có đánh đập, đe doạ, đuổi ra khỏi nhà, bỏ đói, thì đây không còn là việc hoà giải thông thường; an toàn của người bị hại phải đi trước, và cần báo công an xã, phường hoặc người đứng đầu thôn, tổ dân phố.
Chọn hoà giải viên cho chuyện nhà
Ưu tiên hoà giải viên nữ. Theo luật, tổ hoà giải phải có hoà giải viên nữ. Với chuyện mẹ chồng nàng dâu, cả hai người thường dễ mở lòng hơn với một phụ nữ có tuổi, từng làm dâu, từng làm mẹ chồng.
Người cả hai bên cùng nể. Một hoà giải viên mà bà mẹ chồng coi như bạn già nhưng con dâu thấy xa lạ sẽ làm con dâu dè chừng, và ngược lại. Nên hỏi cả hai trước khi chốt người.
Tránh người có quan hệ gần với một bên. Họ hàng bên nội, bạn thân của mẹ chồng, đồng nghiệp của con dâu đều khiến bên kia nghi. Nếu tổ hoà giải ít người, đề nghị mời thêm một hoà giải viên nữa để cân.
Có thể mời người có uy tín trong dòng họ. Luật cho phép mời người có uy tín trong dòng họ cùng tham gia khi các bên đồng ý. Một người bác, người cô được cả nhà kính trọng đôi khi nói được điều hoà giải viên không tiện nói.
Không cần nhiều người. Hai người trong cuộc, người chồng, một hoà giải viên, thêm tối đa một người cả nhà tin. Ngồi đông dễ biến buổi gặp thành phiên xét xử.
Người con trai ngồi ở đâu trong buổi hoà giải
Người chồng, người con trai là nhân vật quan trọng nhất mà hay bị bỏ quên. Nhiều mâu thuẫn mẹ chồng nàng dâu thực chất là mâu thuẫn về vị trí của người đàn ông này: mẹ thấy con không còn nghe mình, vợ thấy chồng không bảo vệ mình. Nếu người chồng chỉ ngồi im, hoặc vắng mặt với lý do bận, buổi hoà giải gần như không chốt được điều gì bền.
Hoà giải viên có kinh nghiệm thường gặp riêng người chồng trước, giúp anh nói ra điều mình nghĩ thật, và khuyên anh nhận phần trách nhiệm của mình: những lần hứa với mẹ một kiểu, nói với vợ một kiểu; những lần để hai người tự xoay xở. Trong buổi ngồi chung, anh nên là người nói ra các thoả thuận cụ thể của gia đình nhỏ, thay vì để vợ và mẹ đối đầu trực tiếp.
Luật Hôn nhân và gia đình yêu cầu các thành viên gia đình tôn trọng, quan tâm, chăm sóc nhau; con có nghĩa vụ kính trọng, chăm sóc cha mẹ; vợ chồng bình đẳng, cùng bàn bạc việc gia đình. Những nguyên tắc đó cho thấy người con trai không thể đứng ngoài: anh vừa là con, vừa là chồng, và hoà giải chỉ thành khi anh làm được cả hai vai.
Đề nghị và chuẩn bị một buổi hoà giải kín
Để buổi hoà giải giữ được không khí riêng tư và có kết quả, có thể làm theo các bước sau:
- Người đề nghị, thường là người chồng hoặc một trong hai người phụ nữ, gặp riêng tổ trưởng tổ hoà giải, nói rõ là chuyện gia đình, muốn ngồi kín, muốn có hoà giải viên nữ.
- Hoà giải viên gặp riêng từng người: mẹ chồng, con dâu, người chồng. Ở lần gặp riêng, mỗi người được nói hết, kể cả những điều không tiện nói trước mặt người kia.
- Chọn chỗ ngồi kín: nhà hoà giải viên hoặc chính nhà mình lúc con nhỏ đã ngủ hay sang nhà ông bà ngoại, không ngồi ở nhà văn hoá đông người qua lại.
- Trong buổi chung, hoà giải viên nhắc lại những điểm cả hai bên đều đồng ý, rồi mới đi vào chỗ khác nhau. Mỗi người nói một điều mình mong người kia thay đổi, và một điều mình sẵn sàng thay đổi.
- Chốt thành việc cụ thể, có thể đo được: ai nấu bữa nào, tiền chợ chia thế nào, ai đưa đón cháu, chuyện nuôi dạy cháu ai có tiếng nói cuối cùng.
- Hẹn một lần gặp lại sau vài tuần để xem thoả thuận có chạy không, sửa những chỗ chưa hợp.
Với chuyện gia đình, thường không cần lập văn bản hoà giải thành. Nếu thoả thuận có tiền bạc, chỗ ở, tài sản, có thể ghi lại vài dòng có chữ ký các bên để ai cũng nhớ đúng.
Hoà giải làm được và không làm được gì
Biết trước giới hạn giúp các bên không kỳ vọng sai:
| Hoà giải ở cơ sở giúp được | Hoà giải ở cơ sở không thay được |
|---|---|
| Giúp hai bên nói ra điều khó nói, nghe điều chưa nghe | Quyết định ai đúng ai sai thay cho gia đình |
| Chốt những thoả thuận cụ thể về sinh hoạt chung | Buộc một người phải ở hay phải đi khỏi nhà |
| Giải thích quyền, nghĩa vụ giữa các thành viên gia đình theo luật | Giải quyết ly hôn, chia tài sản vợ chồng, giành quyền nuôi con |
| Giữ kín chuyện đời tư theo nguyên tắc hoà giải | Xử lý hành vi bạo lực gia đình, xúc phạm nghiêm trọng |
| Theo dõi, nhắc nhở việc thực hiện thoả thuận | Cưỡng chế một bên thực hiện cam kết |
Nếu mâu thuẫn đã dẫn tới chuyện vợ chồng muốn ly hôn, hoà giải ở cơ sở vẫn được khuyến khích trước, nhưng quyết định ly hôn và các vấn đề kèm theo thuộc thẩm quyền toà án.
Sau buổi hoà giải: giữ cho thoả thuận sống được trong nhà
Một buổi hoà giải tốt chỉ là điểm bắt đầu. Những tuần sau đó mới là lúc thoả thuận bị thử thách: một bữa cơm nấu khác ý, một câu nói vô tình, một lần cháu ốm. Nếu mỗi lần như vậy cả hai lại nhắc chuyện cũ, mọi thứ quay về như trước rất nhanh.
Cách giữ là biến thoả thuận thành thói quen có lịch: một buổi tối trong tuần cả nhà ngồi ăn chung, người chồng hỏi nhanh xem tuần qua có gì vướng; chuyện nhỏ thì nói ngay trong ngày, không để dồn lại. Khi có điều không làm được như đã hứa, người không làm được tự nói trước, đừng để người kia phát hiện.
Hoà giải viên ở cơ sở có trách nhiệm theo dõi, đôn đốc việc thực hiện thoả thuận hoà giải thành. Với chuyện gia đình, việc theo dõi thường rất nhẹ: ghé thăm, hỏi han, gợi ý sửa những điểm chưa hợp. Bạn đừng ngại báo lại với hoà giải viên khi thấy thoả thuận bắt đầu lung lay; một lần ngồi lại ngắn thường đủ để chỉnh, thay vì chờ đến khi lại cãi nhau to.
Một ví dụ giả định: chuyện nuôi cháu và tiền chợ
Ví dụ giả định: ở một phường tại Ninh Bình, bà Hạnh sống chung với vợ chồng con trai và hai cháu nhỏ. Bà muốn cho cháu ăn dặm theo cách cũ, con dâu là chị Ngân theo cách bác sĩ hướng dẫn. Chuyện nhỏ kéo sang tiền chợ, ai nấu, ai rửa bát; hai người không nói với nhau gần một tháng, anh Tuấn đi làm về là gặp hai bản tường thuật trái ngược.
Anh Tuấn gặp tổ trưởng tổ hoà giải, xin một hoà giải viên nữ. Bà Năm, hoà giải viên của hội phụ nữ, gặp riêng từng người. Bà Hạnh nói thật là bà sợ mình thành người thừa trong nhà; chị Ngân nói chị mệt vì cảm giác bị kiểm tra từng việc. Buổi ngồi chung diễn ra tối chủ nhật ở nhà bà Năm. Cả nhà chốt: chuyện ăn uống của cháu theo hướng dẫn y tế, nhưng bà là người nấu bữa trưa cho cháu theo thực đơn chị Ngân chuẩn bị; tiền chợ anh Tuấn đưa một khoản cố định cho mẹ mỗi tuần; tối thứ bảy chị Ngân nấu cho cả nhà.
Ba tuần sau, bà Năm ghé lại. Thoả thuận chạy được phần lớn, chỉ có chuyện tiền chợ phải điều chỉnh vì giá cả. Không ai thắng ai trong câu chuyện này; điều có được là mỗi người biết rõ phần việc và phần tiếng nói của mình.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ chồng không chịu ngồi hoà giải thì sao?
Hoà giải dựa trên tự nguyện, không ai bị ép. Hoà giải viên có thể gặp riêng để tìm hiểu lý do, hoặc nhờ một người bà nể nói chuyện. Nếu vẫn không được, các thành viên còn lại vẫn có thể tự điều chỉnh cách sống chung với sự góp ý của hoà giải viên.
Chuyện nhà nói với hoà giải viên có bị lộ ra xóm không?
Giữ bí mật thông tin đời tư là nguyên tắc của hoà giải ở cơ sở. Bạn có quyền đề nghị ngồi kín, chỉ người liên quan có mặt. Nếu hoà giải viên tiết lộ, có thể báo tổ trưởng tổ hoà giải hoặc Uỷ ban nhân dân xã để xem xét.
Con dâu có quyền ra ở riêng không?
Vợ chồng có quyền cùng nhau quyết định nơi cư trú. Việc ra ở riêng là chuyện của vợ chồng bàn với nhau, và nên bàn khéo với cha mẹ. Hoà giải viên có thể giúp cả nhà bàn chuyện này, nhưng không quyết thay.
Mẹ chồng mắng chửi, xúc phạm con dâu thường xuyên có phải là bạo lực gia đình không?
Lăng mạ, chì chiết, xúc phạm danh dự lặp lại có thể bị coi là hành vi bạo lực gia đình theo pháp luật phòng, chống bạo lực gia đình. Khi đó, ngoài hoà giải, người bị hại có quyền báo công an xã, phường và yêu cầu biện pháp bảo vệ.
Người chồng không muốn tham gia hoà giải thì có nên tiếp tục?
Vẫn có thể, nhưng khó có kết quả bền. Hoà giải viên nên gặp riêng người chồng, giải thích vai trò của anh. Nhiều khi người chồng né vì sợ bị trách; khi được nghe nhẹ nhàng, họ thường chịu ngồi lại.
Hoà giải mẹ chồng nàng dâu có phải lập biên bản không?
Không bắt buộc. Văn bản hoà giải thành chỉ được lập khi các bên yêu cầu. Với chuyện sinh hoạt hằng ngày, nhiều nhà chọn không lập; với thoả thuận liên quan tiền bạc, chỗ ở thì nên ghi lại vài dòng có chữ ký.