Điều khoản chỉ ghi "tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài" mà không nêu tổ chức hay hình thức vẫn là một thoả thuận trọng tài. Khi tranh chấp xảy ra, Luật Trọng tài thương mại 2010 yêu cầu các bên thoả thuận lại về hình thức trọng tài hoặc tổ chức trọng tài cụ thể; nếu không thoả thuận được, việc lựa chọn thực hiện theo yêu cầu của người khởi kiện.
Nghĩa là điều khoản mơ hồ không tự đẩy vụ việc ra toà, nhưng thêm một bước thương lượng đúng vào lúc hai bên đang bất đồng, và mở cửa cho bên bị kiện tranh cãi. Bài này phân loại những câu mơ hồ hay gặp, cách xử lý từng câu khi có tranh chấp, và một khung câu chữ đủ ý để thay thế.
Những câu chữ mơ hồ hay gặp
Các câu dưới đây xuất hiện nhiều trong hợp đồng mẫu lưu truyền, hợp đồng do hai bên tự soạn và hợp đồng dịch từ tiếng nước ngoài:
- "Tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài thương mại." Không nêu tổ chức, không nêu trọng tài vụ việc hay quy chế.
- "Tranh chấp được đưa ra trọng tài Việt Nam." Có thể hiểu là bất kỳ trung tâm nào tại Việt Nam, cũng có thể là địa điểm trọng tài ở Việt Nam.
- "Tranh chấp được giải quyết tại trọng tài kinh tế." Chép từ mẫu hợp đồng kinh tế rất cũ, khi còn cơ quan trọng tài kinh tế nhà nước; cơ quan này không còn từ những năm 1990.
- "Các bên thành lập hội đồng trọng tài để giải quyết." Có ý chọn trọng tài vụ việc nhưng không nói ai chỉ định, bao nhiêu người.
- "Tranh chấp giải quyết theo quy định của pháp luật về trọng tài." Gần như không cho biết gì thêm ngoài việc muốn trọng tài.
Điểm chung của các câu này là có ý chí chọn trọng tài, nhưng thiếu phần trả lời câu hỏi "ở đâu, theo cách nào". Luật đã có cơ chế bù phần thiếu đó, nên đừng vội kết luận điều khoản vô dụng.
Trường hợp "trọng tài kinh tế" trong mẫu hợp đồng cũ
Mẫu hợp đồng kinh tế thời trước có câu kinh điển: hai bên cam kết thực hiện, bên nào vi phạm thì đưa ra trọng tài kinh tế giải quyết. Cơ quan trọng tài kinh tế nhà nước thời ấy là cơ quan hành chính, không phải tổ chức trọng tài thương mại theo nghĩa hiện nay, và đã chấm dứt từ khi toà án được giao xử các tranh chấp kinh tế. Thế nhưng câu này vẫn còn sống trong nhiều mẫu hợp đồng chép qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi đặt ra: đây là thoả thuận chọn trọng tài thương mại, hay chỉ là một câu chép theo thói quen mà các bên không thật sự muốn trọng tài? Không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp. Người giải quyết sẽ xem toàn bộ hợp đồng, hoàn cảnh ký và cách các bên cư xử sau đó. Nếu cả hai bên khi ký đều không biết trọng tài thương mại là gì, lập luận rằng họ đã chọn trọng tài khá yếu.
Với doanh nghiệp đang dùng mẫu có câu này, hãy sửa ngay. Chọn hẳn trọng tài thương mại với tên trung tâm cụ thể, hoặc chọn hẳn toà án. Để nguyên là để cho bên kia một lý do hợp pháp để tranh cãi đúng lúc bạn cần đòi tiền.
Khi tranh chấp đã xảy ra: đi theo cơ chế luật định
Với điều khoản chỉ ghi chung chung "trọng tài", bên muốn khởi kiện có thể đi như sau:
- Gửi bên kia văn bản đề nghị thoả thuận về hình thức và tổ chức trọng tài. Nêu cụ thể: trọng tài quy chế tại "Trung tâm trọng tài X" (ví dụ giả định), số trọng tài viên, địa điểm, ngôn ngữ.
- Nêu thời hạn trả lời hợp lý và nói rõ nếu không nhận được đồng ý thì bạn sẽ thực hiện quyền lựa chọn của người khởi kiện.
- Lưu toàn bộ bằng chứng gửi, nhận, nội dung trả lời.
- Nếu bên kia đồng ý, ký một thoả thuận trọng tài bổ sung. Văn bản này sẽ thay phần mơ hồ của điều khoản cũ cho tranh chấp đang có.
- Nếu bên kia từ chối hoặc im lặng, chọn hình thức và tổ chức trọng tài, nộp đơn, trong đơn kể lại quá trình đề nghị.
- Nếu chọn trọng tài vụ việc, chuẩn bị kỹ phần thành lập hội đồng trọng tài, vì không có trung tâm đứng ra hỗ trợ thủ tục; khi một bên không chọn trọng tài viên, phải nhờ đến toà án theo thủ tục luật định.
Với doanh nghiệp nhỏ ít kinh nghiệm tố tụng, trọng tài quy chế tại một trung tâm thường dễ đi hơn trọng tài vụ việc, vì trung tâm có quy tắc, thư ký và cơ chế chỉ định thay khi một bên không hợp tác.
Bên bị kiện: những gì nên và không nên nêu
Có thể nêu rằng các bên chưa thoả thuận lại được. Đây là thực tế, nhưng luật đã cho người khởi kiện quyền chọn trong tình huống này, nên lập luận dừng ở đây ít tác dụng.
Nêu được khi có lý do thật rằng các bên không hề muốn trọng tài. Như ví dụ câu "trọng tài kinh tế" chép theo thói quen, có chứng cứ cho thấy khi ký không ai nghĩ đến trọng tài thương mại. Lập luận này cần chứng cứ cụ thể, không chỉ lời khẳng định.
Không nên dùng sự mơ hồ để trì hoãn. Kéo dài vô cớ làm tăng chi phí của cả hai bên, và phần chi phí có thể được tính khi phân bổ trong phán quyết.
Trả lời thư đề nghị chọn trung tâm. Khi nhận được văn bản đề nghị thoả thuận lại, việc im lặng thường trao trọn quyền chọn cho bên kia. Trả lời bằng một đề xuất khác có lý do là cách giữ tiếng nói của mình.
Nên tham gia góp ý về thủ tục. Nếu không phản đối được việc chọn trọng tài, hãy tập trung vào những gì còn quyết định được: chọn trọng tài viên của mình, đề xuất ngôn ngữ, địa điểm, lịch trình.
Ví dụ giả định: hợp đồng thi công nội thất quán cà phê
Chủ một quán cà phê ở Huế thuê một xưởng nội thất làm quầy, bàn ghế và ốp tường. Hợp đồng do xưởng soạn, điều khoản cuối ghi: "Nếu có tranh chấp, hai bên giải quyết bằng trọng tài thương mại." Thi công xong, quán phát hiện gỗ ốp bị cong vênh, giữ lại khoản thanh toán cuối. Xưởng đòi tiền, quán đòi sửa.
Xưởng muốn khởi kiện. Theo cơ chế luật định, xưởng gửi thư đề nghị quán chọn cùng "Trung tâm trọng tài X", một trọng tài viên, địa điểm tại Huế. Quán không trả lời vì đang bận khai trương. Hết thời hạn nêu trong thư, xưởng thực hiện quyền lựa chọn của người khởi kiện và nộp đơn tại trung tâm đã đề xuất.
Nếu quán muốn phản đối, lập luận "hợp đồng không nêu trung tâm" sẽ không đi xa, vì luật đã giải quyết đúng tình huống đó và quán đã có cơ hội tham gia chọn. Quán nên dùng sức vào việc chính: chứng cứ về lỗi thi công, ảnh chụp có ngày, ý kiến của người có chuyên môn, và đơn kiện lại đòi sửa hoặc giảm giá. Ví dụ này cũng cho thấy một thư đề nghị chọn trung tâm không phải là thư nên để nằm trong hộp thư.
Điều khoản thay thế: các thành phần nên có
Khi sửa một điều khoản mơ hồ, đừng chỉ thêm tên trung tâm. Bảng dưới liệt kê các thành phần nên đủ trong một điều khoản trọng tài dùng được (câu chữ ví dụ giả định):
| Thành phần | Câu chữ gợi ý | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Phạm vi | "Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này" | Tránh cãi tranh chấp nào thuộc điều khoản |
| Tổ chức và quy tắc | "được giải quyết tại Trung tâm trọng tài X theo quy tắc tố tụng của trung tâm" | Xác định tổ chức và khung thủ tục |
| Số trọng tài viên | "bởi một trọng tài viên" hoặc "ba trọng tài viên" | Vụ nhỏ một người thường nhanh và đỡ tốn |
| Địa điểm | "Địa điểm trọng tài là tỉnh, thành phố A" | Ảnh hưởng toà án có thẩm quyền hỗ trợ, giám sát |
| Ngôn ngữ | "Ngôn ngữ trọng tài là tiếng Việt" | Quan trọng khi có bên nước ngoài |
Phần lớn các trung tâm trọng tài công bố điều khoản mẫu của mình. Dùng điều khoản mẫu của chính trung tâm được chọn là cách an toàn, rồi bổ sung số trọng tài viên, địa điểm, ngôn ngữ cho phù hợp.
Vì sao lỗi mơ hồ vẫn lặp đi lặp lại
Lỗi này hiếm khi do người soạn thiếu hiểu biết hoàn toàn. Thường người soạn muốn để ngỏ, nghĩ rằng khi có chuyện sẽ chọn sau, và đánh giá thấp mức khó khăn của việc thống nhất bất cứ điều gì khi hai bên đã bất hoà. Cũng có khi đối tác lớn đưa mẫu, doanh nghiệp nhỏ ngại đề nghị sửa một điều khoản mà ai cũng nghĩ là không bao giờ dùng tới.
Một cách tiếp cận thực tế với đối tác lớn: đừng đề nghị đổi lựa chọn của họ, chỉ đề nghị làm rõ. Câu hỏi "trọng tài ở đây là tại trung tâm nào" khó bị từ chối hơn câu "bên mình muốn đổi sang toà án". Khi họ trả lời, ghi câu trả lời vào hợp đồng.
Khi đối tác vẫn giữ nguyên mẫu, ít nhất hãy lưu lại thư hỏi và thư trả lời của họ. Nếu sau này có tranh chấp, chính những thư đó cho thấy hai bên đã hiểu chữ "trọng tài" trong hợp đồng là trọng tài ở đâu, và bước thoả thuận lại có thể gần như đã được làm sẵn.
Trong nội bộ, nên coi điều khoản tranh chấp là điều khoản phải điền đủ trước khi trình ký, giống như giá và thời hạn giao hàng. Một danh sách duyệt hợp đồng có dòng "đã nêu tên tổ chức trọng tài hoặc toà án" là đủ để chặn phần lớn lỗi mơ hồ.
Câu hỏi thường gặp
Điều khoản chỉ ghi "trọng tài" có bị coi là vô hiệu không?
Không chỉ vì lý do đó. Luật Trọng tài thương mại đã có cơ chế cho trường hợp không chỉ rõ hình thức hoặc tổ chức trọng tài: các bên thoả thuận lại, không được thì theo lựa chọn của người khởi kiện.
Ghi "trọng tài Việt Nam" có nghĩa là trung tâm nào?
Câu này không chỉ định trung tâm nào cả. Nó thường được hiểu là chọn trọng tài tại Việt Nam, và việc chọn trung tâm cụ thể đi theo cơ chế thoả thuận lại hoặc người khởi kiện chọn.
Hợp đồng ghi "trọng tài kinh tế" thì giờ nộp đơn ở đâu?
Cơ quan trọng tài kinh tế nhà nước không còn. Phải xem các bên khi ký có thật sự muốn trọng tài thương mại hay không. Tình huống này nhiều tranh cãi, nên nhờ luật sư đọc toàn bộ hợp đồng và hoàn cảnh ký trước khi chọn nơi nộp đơn.
Người khởi kiện được chọn thì có được chọn toà án không?
Quyền chọn ở đây là chọn hình thức và tổ chức trọng tài, không phải chọn giữa trọng tài và toà án. Các bên đã có thoả thuận trọng tài nên con đường vẫn là trọng tài.
Có nên chọn trọng tài vụ việc khi điều khoản không nêu tổ chức?
Chỉ khi hai bên đều quen thủ tục và hợp tác được. Trọng tài vụ việc không có trung tâm hỗ trợ, khi một bên bất hợp tác thì phải nhờ toà án can thiệp, dễ chậm hơn.
Bao lâu thì coi là bên kia không đồng ý thoả thuận lại?
Luật không ấn định con số chung cho bước này. Nên tự đặt thời hạn hợp lý trong văn bản đề nghị và lưu bằng chứng; sự im lặng kéo dài sau thời hạn đó là căn cứ để thực hiện quyền lựa chọn.