Thoả thuận trọng tài không mất đi chỉ vì một bên thay đổi. Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định: khi một bên là cá nhân chết hoặc mất năng lực hành vi dân sự, thoả thuận trọng tài vẫn có hiệu lực với người thừa kế hoặc người đại diện theo pháp luật; khi một bên là tổ chức sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chuyển đổi, phá sản hay giải thể, thoả thuận vẫn có hiệu lực với tổ chức tiếp nhận quyền và nghĩa vụ. Cả hai trường hợp đều có ngoại lệ khi các bên đã thoả thuận khác.
Với việc chuyển giao quyền hoặc nghĩa vụ theo hợp đồng sang người khác, như bán khoản nợ hay chuyển nhượng hợp đồng, hướng dẫn áp dụng hiện hành cũng đi theo hướng thoả thuận trọng tài theo hợp đồng sang bên nhận, trừ khi có thoả thuận khác. Bài này phân biệt từng tình huống doanh nghiệp nhỏ hay gặp, vì có những tình huống trông giống chuyển giao mà thực ra không phải.
Tình huống nào thì điều khoản đi theo
Bảng tóm tắt, kết luận chi tiết còn phụ thuộc giấy tờ của từng vụ việc:
| Tình huống | Điều khoản trọng tài | Lưu ý |
|---|---|---|
| Công ty đối tác bị sáp nhập vào công ty khác | Ràng buộc công ty nhận sáp nhập | Trừ khi các bên thoả thuận khác |
| Công ty đối tác chia, tách thành nhiều công ty | Ràng buộc tổ chức tiếp nhận quyền, nghĩa vụ liên quan | Cần biết hợp đồng giao cho công ty nào |
| Chủ sở hữu công ty bán toàn bộ phần vốn cho người khác | Không thay đổi gì | Pháp nhân vẫn là một, chỉ đổi chủ |
| Bên bán chuyển quyền đòi khoản nợ cho người khác | Theo hướng dẫn hiện hành, đi theo bên nhận | Bên nợ cần được thông báo việc chuyển giao |
| Bạn mua lại tài sản, cửa hàng của một doanh nghiệp | Không tự đi theo | Hợp đồng cũ không chuyển nếu không có thoả thuận chuyển giao |
| Chủ hộ kinh doanh qua đời | Ràng buộc người thừa kế | Nghĩa vụ trong phạm vi di sản theo luật dân sự |
Hai dòng dễ nhầm nhất là dòng thứ ba và dòng thứ năm. Đổi chủ công ty không phải là chuyển giao hợp đồng, còn mua lại cửa hàng thì không đương nhiên mua luôn các hợp đồng của chủ cũ.
Sáp nhập, chia, tách: tìm đúng người tiếp nhận
Khi đối tác sáp nhập vào một công ty khác, việc xác định bên bị kiện khá rõ: công ty nhận sáp nhập kế thừa quyền và nghĩa vụ, kéo theo điều khoản trọng tài. Đơn khởi kiện cần ghi đúng tên công ty nhận sáp nhập, kèm tài liệu về việc sáp nhập.
Chia, tách phức tạp hơn. Một công ty tách ra thành hai, hợp đồng với bạn có thể được giao cho công ty mới hoặc giữ lại công ty cũ, tuỳ phương án chia tách. Trước khi nộp đơn, nên đề nghị đối tác xác nhận bằng văn bản ai đang kế thừa hợp đồng. Nếu không xác nhận được, tìm thông tin từ hồ sơ đăng ký doanh nghiệp và các văn bản đối tác đã gửi trong quá trình thực hiện, như hoá đơn mang tên đơn vị nào, thư thông báo đổi đầu mối.
Chuyển đổi loại hình, chẳng hạn từ công ty trách nhiệm hữu hạn sang công ty cổ phần, thường đơn giản: công ty sau chuyển đổi kế thừa toàn bộ. Việc đổi tên cũng không ảnh hưởng đến điều khoản trọng tài; chỉ cần ghi đúng tên mới trong đơn và giải thích quan hệ với tên cũ.
Bán nợ, chuyển nhượng hợp đồng: những điểm cần biết
Bên nhận chuyển giao thường phải đi trọng tài như bên chuyển giao. Người mua khoản nợ không thể chọn kiện ra toà nếu hợp đồng gốc có thoả thuận trọng tài, trừ khi có thoả thuận khác. Đây là điều nhiều bên mua nợ chỉ nhận ra khi đã chuẩn bị đơn.
Thông báo cho bên có nghĩa vụ. Việc chuyển giao quyền yêu cầu cần được thông báo cho bên nợ theo quy định của luật dân sự. Thiếu thông báo, bên nợ có thể đã trả cho bên cũ một cách hợp lệ.
Văn bản chuyển giao có thể loại trừ. Nếu các bên ghi rõ thoả thuận trọng tài không theo khoản nợ đã chuyển, tình huống khác đi. Câu chữ của văn bản chuyển giao cần được đọc kỹ.
Chuyển nghĩa vụ cần bên có quyền đồng ý. Muốn chuyển nghĩa vụ trả tiền cho người khác thì phải có sự đồng ý của bên có quyền. Trong văn bản đồng ý đó, nên ghi rõ điều khoản giải quyết tranh chấp áp dụng với người nhận nghĩa vụ.
Kiểm tra hạn chế chuyển nhượng trong hợp đồng gốc. Có hợp đồng cấm chuyển nhượng nếu không có đồng ý trước. Vi phạm điều này là một tranh chấp riêng, tách khỏi câu hỏi về điều khoản trọng tài.
Chủ hộ kinh doanh qua đời: người thừa kế làm gì
Hộ kinh doanh gắn với cá nhân chủ hộ, nên câu hỏi thừa kế xuất hiện thường xuyên hơn ở doanh nghiệp. Trình tự gợi ý cho gia đình:
- Thu thập các hợp đồng đang chạy của hộ kinh doanh, đọc điều khoản tranh chấp của từng hợp đồng.
- Lập danh sách các khoản phải thu, phải trả, kèm điều khoản giải quyết tranh chấp tương ứng.
- Thông báo cho các đối tác về việc chủ hộ qua đời và người đang thay mặt gia đình liên hệ.
- Nếu có tranh chấp đang xảy ra hoặc sắp xảy ra, hiểu rằng người thừa kế có thể phải tham gia trọng tài theo thoả thuận của chủ hộ, và nghĩa vụ của người thừa kế giới hạn trong phạm vi di sản.
- Làm thủ tục thừa kế theo quy định trước khi nhận hoặc từ chối di sản, vì việc nhận hay từ chối ảnh hưởng tới nghĩa vụ phải gánh.
- Với vụ việc có giá trị đáng kể, nhờ luật sư hướng dẫn cả phần thừa kế lẫn phần trọng tài, vì hai phần này đan xen.
Đối tác của hộ kinh doanh cũng nên biết điều này: khoản nợ của chủ hộ đã mất không biến mất, nhưng phải đòi theo đúng điều khoản giải quyết tranh chấp và trong phạm vi di sản.
Ví dụ giả định: mua lại cửa hàng điện máy
Một người ở Cần Thơ mua lại cửa hàng điện máy của người quen gồm mặt bằng thuê, hàng tồn và biển hiệu, rồi tiếp tục kinh doanh dưới hộ kinh doanh mới của mình. Vài tháng sau, nhà phân phối cũ của chủ trước đòi tiền hàng còn nợ, dựa vào hợp đồng phân phối có điều khoản trọng tài, và gửi thông báo khởi kiện cho chủ mới.
Chủ mới cần phân biệt: mua lại tài sản và mặt bằng không đồng nghĩa với kế thừa hợp đồng phân phối của chủ cũ, trừ khi có văn bản chuyển giao hợp đồng được nhà phân phối đồng ý. Nếu không có văn bản như vậy, chủ mới không phải là bên của thoả thuận trọng tài, và khoản nợ vẫn là của chủ cũ.
Tuy vậy, nếu sau khi mua, chủ mới vẫn tiếp tục nhận hàng của nhà phân phối theo đúng hợp đồng cũ, thanh toán những đơn mới bằng tên cửa hàng, và trao đổi thư từ như thể là bên kế tục, tình huống phức tạp hơn. Bài học: khi mua lại cơ sở kinh doanh, nên lập văn bản rõ ràng về những hợp đồng nào được chuyển, hợp đồng nào chấm dứt, và thông báo cho các đối tác của chủ cũ.
Đối tác phá sản hoặc giải thể
Luật Trọng tài thương mại cũng nhắc tới trường hợp tổ chức phá sản hoặc giải thể: thoả thuận trọng tài vẫn có hiệu lực với tổ chức tiếp nhận quyền và nghĩa vụ. Nhưng trên thực tế, hai tình huống này đi theo những trình tự riêng mạnh hơn điều khoản trọng tài.
Khi toà án đã mở thủ tục phá sản đối với đối tác, theo nguyên lý của pháp luật phá sản, việc giải quyết các tranh chấp về nghĩa vụ tài sản mà doanh nghiệp đó là một bên, kể cả đang ở trọng tài, thường bị tạm đình chỉ và việc đòi nợ chuyển vào trình tự phá sản. Chủ nợ khi đó gửi giấy đòi nợ theo hướng dẫn của người quản lý, thanh lý tài sản, thay vì tiếp tục theo đuổi vụ trọng tài như bình thường. Thời hạn gửi giấy đòi nợ rất quan trọng, cần kiểm ngay khi biết tin.
Với giải thể, doanh nghiệp phải thanh toán hết các khoản nợ trước khi hoàn tất thủ tục. Nếu bạn còn khoản phải thu, hãy gửi yêu cầu thanh toán bằng văn bản ngay khi đối tác thông báo giải thể. Một điều khoản trọng tài trong hợp đồng không thay thế được việc lên tiếng đúng lúc; khi hồ sơ giải thể đã hoàn tất, việc đòi tiền khó hơn nhiều.
Soạn điều khoản tính trước cho thay đổi
Nếu muốn điều khoản trọng tài của mình vững qua các biến động, cân nhắc thêm vào hợp đồng:
- Câu khẳng định điều khoản giải quyết tranh chấp ràng buộc cả bên kế thừa, bên nhận chuyển giao và người thừa kế của các bên.
- Nghĩa vụ thông báo khi một bên sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hoặc đổi chủ sở hữu, kèm thời hạn thông báo.
- Điều kiện chuyển nhượng hợp đồng: cần đồng ý trước bằng văn bản, và bên nhận phải cam kết tuân thủ điều khoản trọng tài.
- Với hợp đồng dài hạn, thêm quyền chấm dứt khi đối tác đổi chủ sang người mà bạn không muốn làm ăn, nếu hai bên thống nhất được.
- Với bên mua nợ hoặc nhận chuyển nhượng hợp đồng: trước khi ký, đọc điều khoản tranh chấp của hợp đồng gốc và tính chi phí, thời gian theo đúng con đường đó, thay vì giả định sẽ được kiện ở toà nơi mình đặt trụ sở.
Những câu này chủ yếu để xoá vùng mơ hồ. Luật đã có quy định nền về kế thừa thoả thuận trọng tài; hợp đồng viết rõ hơn chỉ giúp không ai phải tốn công tranh cãi về điều luật đã nói.
Câu hỏi thường gặp
Đối tác sáp nhập vào công ty khác thì kiện ai ở trọng tài?
Kiện công ty nhận sáp nhập, vì công ty này kế thừa quyền và nghĩa vụ, kể cả thoả thuận trọng tài, trừ khi các bên đã thoả thuận khác. Đơn khởi kiện nên kèm tài liệu chứng minh việc sáp nhập.
Mua lại khoản nợ thì có phải đi trọng tài không?
Theo hướng dẫn áp dụng hiện hành, thoả thuận trọng tài trong hợp đồng gốc thường vẫn ràng buộc bên nhận chuyển giao quyền đòi nợ, trừ khi văn bản chuyển giao hoặc hợp đồng gốc có thoả thuận khác. Bên mua nợ nên đọc điều khoản tranh chấp trước khi mua.
Công ty đối tác đổi chủ thì điều khoản trọng tài có thay đổi không?
Không. Đổi chủ sở hữu, bán cổ phần hay phần vốn góp không làm thay đổi pháp nhân. Hợp đồng và điều khoản trọng tài vẫn giữ nguyên với chính công ty đó.
Người thừa kế có phải trả hết nợ của chủ hộ kinh doanh đã mất không?
Người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong phạm vi di sản để lại, theo quy định của luật dân sự. Nếu tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài, nghĩa vụ đó vẫn chỉ giới hạn trong phạm vi di sản.
Mua lại cửa hàng có phải gánh nợ của chủ cũ không?
Không đương nhiên, nếu chỉ mua tài sản và không có văn bản chuyển giao hợp đồng. Tuy nhiên, cách bạn cư xử sau khi mua, như tiếp tục thực hiện hợp đồng cũ, có thể làm tình huống phức tạp hơn.
Có thể loại trừ việc điều khoản trọng tài đi theo không?
Có thể, luật cho phép các bên thoả thuận khác. Nếu muốn, ghi rõ trong hợp đồng hoặc văn bản chuyển giao. Thực tế ít ai muốn loại trừ, vì điều đó tạo thêm bất định khi có thay đổi.