Điều khoản nêu cùng lúc hai trung tâm trọng tài không đương nhiên vô hiệu, nhưng là một trong những lỗi gây kéo dài vụ việc nhiều nhất. Nếu câu chữ cho thấy các bên muốn trọng tài và chỉ chưa chốt nơi nào, bên khởi kiện thường được chọn một trong hai; nếu câu chữ mâu thuẫn đến mức không xác định được ý chí, tranh chấp đầu tiên sẽ là tranh chấp về chính điều khoản.
Lỗi này hay gặp ở ba chỗ: hợp đồng song ngữ mà bản tiếng Việt và bản tiếng nước ngoài ghi hai trung tâm khác nhau, hợp đồng ghép từ hai mẫu của hai bên, và hợp đồng cố ý chia "tranh chấp loại này đi nơi này, loại kia đi nơi kia" nhưng ranh giới không rõ. Mỗi dạng có cách đọc và cách chữa riêng.
Ba dạng "hai nơi" và mức độ nghiêm trọng
Bảng dưới phân loại theo kinh nghiệm thực tế, câu chữ là ví dụ giả định với "Trung tâm trọng tài X" và "Trung tâm trọng tài Y":
| Dạng | Câu chữ minh hoạ | Mức độ |
|---|---|---|
| Liệt kê lựa chọn | "Tranh chấp được giải quyết tại Trung tâm trọng tài X hoặc Trung tâm trọng tài Y" | Nhẹ: thường hiểu là bên khởi kiện chọn |
| Hai bản ngôn ngữ ghi khác nhau | Bản tiếng Việt ghi X, bản tiếng Anh ghi Y, hợp đồng nói hai bản có giá trị như nhau | Nặng: không biết bản nào thể hiện ý chí thật |
| Chia theo loại tranh chấp | "Tranh chấp về thanh toán tại X, tranh chấp về chất lượng tại Y" | Trung bình đến nặng khi một vụ có cả hai loại |
Dạng thứ ba nghe hợp lý khi soạn nhưng rất khó dùng: bên mua giữ tiền vì cho rằng hàng kém chất lượng là tranh chấp thanh toán hay tranh chấp chất lượng? Câu trả lời thường là cả hai, và mỗi bên sẽ kéo vụ việc về nơi có lợi cho mình.
Dạng thứ nhất ít gây hại nhất, nhưng vẫn nên chữa khi có dịp: hai trung tâm có quy tắc tố tụng, cách chỉ định trọng tài viên và danh sách trọng tài viên khác nhau, nên bên nào nộp trước sẽ quyết định luôn cả khung thủ tục mà bên kia phải theo. Bên chậm chân không có lỗi gì ngoài việc chậm.
Hợp đồng song ngữ: lỗi sinh ra ở khâu dịch
Doanh nghiệp nhỏ làm ăn với đối tác nước ngoài thường nhận bản hợp đồng tiếng Anh, nhờ người dịch sang tiếng Việt rồi sửa trên bản tiếng Việt. Sau vài vòng sửa, hai bản lệch nhau mà không ai so lại. Điều khoản tranh chấp là phần ít được đọc kỹ nhất nên lệch ở đây là chuyện thường.
Nếu hợp đồng có câu "trường hợp có khác biệt giữa hai bản, bản tiếng X được ưu tiên", vấn đề được giải quyết khá gọn: đọc theo bản được ưu tiên. Nếu hợp đồng nói "hai bản có giá trị pháp lý ngang nhau" mà không nói bản nào thắng, người giải quyết phải tìm ý chí chung qua quá trình đàm phán: thư điện tử trao đổi, bản nháp, biên bản họp. Những tài liệu này nhiều doanh nghiệp không lưu, hoặc lưu trong hộp thư cá nhân của nhân viên đã nghỉ việc.
Bài học thực tế: khi nhận bản hợp đồng song ngữ, đặt hai bản điều khoản giải quyết tranh chấp cạnh nhau, đọc từng cụm tên riêng, con số, địa danh. Mất mười phút nhưng tránh được một vụ cãi nhau kéo dài nhiều tháng.
Đã có tranh chấp: cách xử lý khi điều khoản ghi hai nơi
Trình tự gợi ý cho bên muốn khởi kiện:
- Gom đủ mọi bản hợp đồng (mọi ngôn ngữ), phụ lục, thư trao đổi khi đàm phán điều khoản tranh chấp.
- Xác định dạng lỗi theo bảng ở trên. Dạng liệt kê lựa chọn thì bước tiếp theo đơn giản hơn nhiều.
- Gửi văn bản đề nghị bên kia cùng xác nhận một trung tâm. Nêu lý do khách quan: nơi có quy tắc tố tụng phù hợp, ngôn ngữ, địa điểm thuận tiện cho nhân chứng.
- Nếu bên kia đồng ý, lập thoả thuận trọng tài bổ sung có chữ ký của người có thẩm quyền hai bên, ghi rõ thay thế điều khoản cũ cho tranh chấp này.
- Nếu bên kia không trả lời hoặc từ chối, nộp đơn tại nơi đã chọn, trong đơn trình bày ngắn gọn vì sao nơi này có thẩm quyền theo câu chữ hợp đồng.
- Chuẩn bị trước lập luận cho phần tranh chấp thẩm quyền: hội đồng trọng tài sẽ phải xem xét thẩm quyền của mình trước khi đi vào nội dung.
Với dạng hai bản ngôn ngữ mâu thuẫn, bước 3 và bước 4 gần như là con đường duy nhất tránh được một vòng tranh cãi tốn kém.
Ví dụ giả định: xưởng may và đơn hàng xuất khẩu
Một xưởng may nhỏ ở Đồng Nai nhận gia công cho một công ty thương mại nước ngoài. Hợp đồng gồm bản tiếng Anh do đối tác soạn và bản tiếng Việt do nhân viên của xưởng dịch. Bản tiếng Anh ghi tranh chấp tại Trung tâm trọng tài Y ở nước ngoài, bản tiếng Việt, sau một lần sửa điều khoản thanh toán, lại ghi Trung tâm trọng tài X tại Việt Nam. Hợp đồng có câu "hai bản có giá trị như nhau".
Khi đối tác từ chối nhận một lô hàng vì cho rằng đường may lỗi và không trả tiền, xưởng muốn kiện tại Việt Nam cho gần, đối tác muốn ở nước ngoài. Câu hỏi đầu tiên không còn là lô hàng có lỗi hay không, mà là nơi nào được xử. Xưởng lục lại hộp thư và tìm thấy một bản nháp đối tác gửi, trong đó chính đối tác gõ tên Trung tâm trọng tài X. Đó là chứng cứ quý cho thấy ý chí chung có thể nghiêng về X.
Ví dụ này cho thấy hai điều. Thứ nhất, lưu trữ thư điện tử đàm phán không phải việc thừa. Thứ hai, chi phí cãi về thẩm quyền ở tranh chấp có yếu tố nước ngoài lớn hơn nhiều so với vụ trong nước, nên đọc so hai bản trước khi ký là việc nhỏ đáng làm nhất.
Góc nhìn của bên bị kiện
Bị kiện ở nơi mình không chọn chưa phải là bất lợi lớn. Nếu điều khoản thật sự cho phép lựa chọn, phản đối thẩm quyền chỉ làm chậm và tốn thêm chi phí mà kết quả khó thay đổi.
Phản đối có cơ sở khi câu chữ thật sự mâu thuẫn. Ở dạng hai bản ngôn ngữ ghi khác nhau, bên bị kiện có lý lẽ thật để nêu. Phải nêu ngay trong bản tự bảo vệ, không để đến giữa phiên họp.
Cân nhắc đơn kiện lại. Nếu bên bị kiện cũng có yêu cầu với bên kia, gộp vào cùng một nơi qua đơn kiện lại thường hiệu quả hơn là mở vụ thứ hai ở trung tâm còn lại.
Giữ thái độ hợp tác về thủ tục. Phản đối thẩm quyền không có nghĩa là bỏ qua thời hạn nộp bản tự bảo vệ, chọn trọng tài viên hay cung cấp tài liệu. Nhiều doanh nghiệp vì mải phản đối mà để lỡ quyền chọn trọng tài viên của mình, rồi phải chấp nhận người do trung tâm chỉ định.
Lưu ý quyết định về thẩm quyền. Luật Trọng tài thương mại cho phép yêu cầu toà án xem xét lại quyết định của hội đồng trọng tài về thẩm quyền, trong thời hạn ngắn. Thời hạn cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành ngay khi nhận quyết định.
Viết lại điều khoản cho sạch
Khi chưa có tranh chấp, việc sửa chỉ mất một phụ lục. Một điều khoản sạch nên có:
- Đúng một tổ chức trọng tài, ghi tên đầy đủ như trong giấy phép thành lập của tổ chức đó, không viết tắt tự chế.
- Câu "theo quy tắc tố tụng trọng tài của trung tâm này" để không ai tranh cãi về thủ tục.
- Ngôn ngữ tố tụng, địa điểm, số trọng tài viên.
- Với hợp đồng song ngữ: câu chỉ định bản ngôn ngữ ưu tiên khi có khác biệt.
- Nếu thật sự muốn tách loại tranh chấp, thêm câu xử lý khi một vụ có nhiều loại, ví dụ "toàn bộ tranh chấp liên quan được giải quyết tại nơi bên khởi kiện nộp đơn trước".
- Câu nói rõ phụ lục thay thế toàn bộ các điều khoản giải quyết tranh chấp trước đó, kể cả trong các bản dịch.
Sau khi ký, so lại bản tiếng Việt và bản tiếng nước ngoài của phụ lục một lần nữa. Lỗi thường tái diễn chính ở văn bản dùng để sửa lỗi.
Phòng lỗi từ khâu soạn mẫu
Doanh nghiệp hay gặp lỗi hai trung tâm khi dùng nhiều mẫu hợp đồng do nhiều người soạn qua nhiều năm. Một bộ phận kinh doanh dùng mẫu ghi Trung tâm trọng tài X, bộ phận mua hàng dùng mẫu ghi Trung tâm trọng tài Y, rồi một giao dịch vừa mua vừa bán với cùng đối tác lại ký trên cả hai mẫu.
Cách phòng đơn giản: giao một người giữ "điều khoản giải quyết tranh chấp chuẩn" của công ty, mọi mẫu hợp đồng đều chép nguyên văn từ đó. Khi công ty đổi lựa chọn, chỉ cần sửa một chỗ rồi rà các mẫu. Với hợp đồng do đối tác soạn, đánh dấu điều khoản tranh chấp là mục phải đọc trong danh sách duyệt trước khi ký, giống như điều khoản thanh toán.
Với hợp đồng song ngữ, nên quy định ngay trong quy trình nội bộ rằng mọi lần sửa bản này đều phải sửa song song bản kia và có người thứ hai đọc so. Người dịch thường chỉ được giao dịch phần mới sửa, không ai đọc lại toàn văn, nên những chỗ lệch cũ cứ thế nằm im cho tới ngày có tranh chấp.
Nếu công ty đã có nhiều hợp đồng đang chạy với điều khoản lệch nhau cùng một đối tác, nên đề xuất một thoả thuận khung về giải quyết tranh chấp áp dụng cho mọi hợp đồng giữa hai bên. Một văn bản ngắn thay cho việc sửa từng hợp đồng.
Câu hỏi thường gặp
Điều khoản ghi hai trung tâm trọng tài có vô hiệu không?
Không đương nhiên. Nếu câu chữ thể hiện các bên muốn trọng tài và cho chọn một trong hai, điều khoản vẫn dùng được. Vấn đề lớn hơn khi hai câu mâu thuẫn mà không xác định được ý chí chung, lúc đó hội đồng trọng tài hoặc toà án phải xem xét thêm chứng cứ đàm phán.
Bản tiếng Việt và bản tiếng Anh ghi hai trung tâm khác nhau thì theo bản nào?
Theo câu ưu tiên ngôn ngữ nếu hợp đồng có. Nếu không có, phải tìm ý chí chung qua thư từ, bản nháp và quá trình thực hiện. Cách nhanh nhất vẫn là hai bên ký thoả thuận xác nhận một nơi.
Có được nộp đơn ở cả hai trung tâm cùng lúc không?
Về mặt thủ tục không ai cấm nộp, nhưng làm vậy tự tạo mâu thuẫn thẩm quyền, tốn kém gấp đôi và dễ bị coi là thiếu thiện chí. Nên chọn một nơi và chuẩn bị lập luận về thẩm quyền.
Nếu một trong hai trung tâm đã ngừng hoạt động thì sao?
Khi đó lựa chọn thực tế chỉ còn trung tâm kia, và việc nộp đơn ở đó thường ít bị phản đối hơn. Cần kiểm tra tình trạng hoạt động của trung tâm trước khi nộp đơn.
Chia tranh chấp thanh toán đi nơi này, tranh chấp chất lượng đi nơi khác có nên không?
Ít khi nên. Tranh chấp thực tế thường dính cả hai loại, dẫn đến tách vụ hoặc cãi nhau về phân loại. Nếu có lý do đặc biệt, phải có câu xử lý khi một vụ có nhiều loại tranh chấp.
Bên kia không chịu ký phụ lục sửa điều khoản thì làm gì?
Điều khoản cũ vẫn giữ nguyên giá trị. Bạn có thể ghi nhận đề xuất của mình bằng văn bản để làm chứng cứ về thiện chí, và khi có tranh chấp thì xử lý theo câu chữ hiện có.