Khi hoà giải viên được phân công có quan hệ họ hàng, làm ăn hoặc quyền lợi liên quan tới bên kia, hay có lý do khác khiến bạn thấy họ khó giữ được khách quan, bạn có quyền đề nghị tổ trưởng tổ hoà giải đổi người. Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 đặt nguyên tắc khách quan, công bằng cho hoạt động hoà giải và cho các bên quyền lựa chọn, đề nghị hoà giải viên; chính hoà giải viên cũng phải từ chối khi thấy mình không bảo đảm được điều đó.
Ở thôn xóm, ai cũng quen ai, nên chuyện hoà giải viên dính quan hệ với một bên là rất thường gặp. Bài này giúp bạn phân biệt khi nào là nghi ngờ có cơ sở, khi nào chỉ là cảm giác; đề nghị đổi người thế nào để không làm căng thêm; và gợi ý chọn người thay mà cả hai bên đều chấp nhận.
Khách quan là nguyên tắc, không phải phép lịch sự
Hoà giải viên không phán ai đúng ai sai như thẩm phán. Việc của họ là giúp các bên nghe nhau, giải thích quy định pháp luật và đạo lý liên quan, gợi ý cách gỡ. Chính vì không có quyền quyết định, hoà giải chỉ thành khi cả hai bên tin người đứng giữa. Một hoà giải viên bị một bên nghi ngờ thì nói gì cũng bị hiểu là bênh bên kia.
Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 liệt kê các nguyên tắc hoà giải, trong đó có khách quan, công bằng, kịp thời, có lý, có tình. Luật cũng quy định hoà giải viên phải từ chối tiến hành hoà giải nếu bản thân có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ việc hoặc có lý do khác dẫn đến không bảo đảm khách quan, công bằng. Nói cách khác, việc đổi người không phải là ơn huệ mà là cách để quá trình hoà giải đúng bản chất.
Bạn nên nhìn vấn đề theo hướng đó khi mở lời: đề nghị đổi hoà giải viên là để bảo vệ chính hoà giải viên khỏi bị nói ra nói vào, chứ không phải buộc tội ai. Cách nghĩ này giúp câu chữ của bạn mềm hơn và dễ được chấp nhận.
Dấu hiệu nào đủ để đề nghị đổi, dấu hiệu nào chưa
Không phải mọi mối quen biết đều làm hoà giải viên mất khách quan. Bảng dưới giúp bạn cân trước khi lên tiếng:
| Tình huống | Có nên đề nghị đổi không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hoà giải viên là anh chị em ruột, cha mẹ, con, vợ chồng của bên kia | Nên | Quan hệ gần, gần như chắc chắn bị nghi ngờ |
| Hoà giải viên có phần lợi trong chính vụ việc, ví dụ cùng dùng lối đi đang tranh chấp | Nên | Đây là quyền lợi liên quan trực tiếp |
| Hoà giải viên đang làm ăn chung, đang vay nợ hoặc cho bên kia vay | Nên | Quan hệ tiền bạc dễ ảnh hưởng thái độ |
| Hoà giải viên đã nói trước công khai rằng một bên sai, trước khi nghe đủ hai phía | Nên | Ghi lại thời điểm, người có mặt |
| Hoà giải viên là hàng xóm thân, hay uống trà với bên kia | Cân nhắc | Có thể chỉ cần đề nghị thêm một hoà giải viên nữa |
| Hoà giải viên cùng họ xa, cùng hội đoàn với bên kia | Thường chưa cần | Ở nông thôn, quan hệ kiểu này rất phổ biến |
| Hoà giải viên nói điều bạn không muốn nghe nhưng có căn cứ | Không | Đó là phần việc giải thích pháp luật, không phải thiên vị |
Dòng cuối của bảng là chỗ nhiều người nhầm. Hoà giải viên có nghĩa vụ giải thích quy định liên quan, kể cả điều bất lợi cho bạn. Nghe điều trái ý chưa phải là bằng chứng thiên vị.
Đề nghị đổi hoà giải viên: làm theo thứ tự nào
Đề nghị đổi người càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là trước buổi ngồi lại đầu tiên. Bạn có thể làm như sau:
- Nói riêng với chính hoà giải viên được phân công trước, bằng giọng tôn trọng: bạn quý họ, nhưng vì quan hệ với bên kia, sợ người ngoài bàn tán, xin họ cân nhắc nhường lại cho người khác.
- Nếu hoà giải viên không tự rút, gặp tổ trưởng tổ hoà giải, nêu lý do cụ thể: quan hệ gì, từ khi nào, có sự việc nào khiến bạn lo.
- Đề xuất người thay hoặc cách làm thay: một hoà giải viên khác trong tổ, hoặc giữ người cũ nhưng thêm một hoà giải viên nữa cùng ngồi.
- Nếu tổ trưởng chính là người có quan hệ với bên kia, báo trưởng ban công tác Mặt trận ở thôn hoặc trưởng thôn, tổ trưởng dân phố.
- Khi nội bộ thôn không xếp được, hỏi công chức tư pháp ở Uỷ ban nhân dân xã, phường để được hướng dẫn, kể cả việc nhờ hoà giải viên của tổ khác hỗ trợ.
Đề nghị này không cần đơn từ cầu kỳ. Nếu muốn có dấu vết, viết vài dòng gửi tổ trưởng và giữ bản chụp. Tránh đăng chuyện này lên nhóm nhắn tin chung của xóm, vì như vậy bạn biến một đề nghị hợp lý thành một lời buộc tội công khai.
Chọn người thay sao cho cả hai bên đều chịu
Hỏi ý bên kia. Một hoà giải viên chỉ bạn tin mà bên kia nghi thì lại hỏng theo hướng ngược lại. Tốt nhất là hai bên cùng đồng ý một người, hoặc mỗi bên chấp nhận một người và cả hai cùng ngồi.
Ưu tiên người hiểu đúng loại việc. Chuyện ranh giới, lối đi thì người từng làm địa chính, xây dựng có lợi thế; chuyện gia đình thì người của hội phụ nữ, hội người cao tuổi thường được tin hơn; chuyện tiền bạc thì người cẩn thận sổ sách.
Cân nhắc người ngoài tổ. Luật cho phép mời người có uy tín trong dòng họ, già làng, trưởng bản, người có hiểu biết pháp luật cùng tham gia hoà giải khi các bên đồng ý. Họ không thay hoà giải viên, nhưng giúp cân bằng.
Giữ hoà giải viên nữ khi có chuyện riêng của phụ nữ. Mâu thuẫn liên quan đến vợ chồng, con dâu, sức khoẻ phụ nữ thường dễ nói hơn khi có hoà giải viên nữ. Tổ hoà giải theo luật phải có hoà giải viên nữ, nên bạn có thể đề nghị điều này.
Không biến việc chọn người thành cuộc mặc cả kéo dài. Nếu hai bên không thống nhất được ai, để tổ trưởng quyết định trong số những người không vướng quan hệ với bên nào. Chần chừ quá lâu khiến mâu thuẫn chính bị bỏ lửng.
Khi đã hoà giải xong mới phát hiện hoà giải viên thiên vị
Có trường hợp sau buổi hoà giải, bạn mới biết hoà giải viên có quan hệ làm ăn với bên kia, hoặc thấy họ gây sức ép để bạn đồng ý. Thoả thuận hoà giải ở cơ sở được xây trên sự tự nguyện; nếu bạn bị ép buộc, lừa dối, hoặc thoả thuận vi phạm điều cấm của pháp luật, trái đạo đức xã hội, thì thoả thuận đó khó có chỗ đứng khi đem ra toà xin công nhận.
Bước đầu tiên là ghi lại sự việc: hoà giải viên đã nói gì, làm gì, ai có mặt, bạn phát hiện quan hệ kia bằng cách nào. Sau đó báo tổ trưởng tổ hoà giải hoặc trưởng ban công tác Mặt trận ở thôn. Hoà giải viên vi phạm nguyên tắc hoà giải có thể bị xem xét cho thôi làm hoà giải viên theo quy định.
Về thoả thuận đã đạt, bạn vẫn có thể ngồi lại hoà giải tiếp với hoà giải viên khác nếu bên kia đồng ý. Nếu thoả thuận đã thực hiện một phần, nên tính cả phần đó vào cuộc hoà giải mới thay vì đòi xoá trắng. Trường hợp giá trị lớn, có dấu hiệu bị lừa dối hoặc ép buộc rõ ràng, bạn nên hỏi người làm nghề luật trước khi bước tiếp.
Nhìn từ phía hoà giải viên: khi chính mình thấy vướng
Bài này chủ yếu viết cho các bên, nhưng nhiều hoà giải viên cũng đọc để biết nên xử trí thế nào khi được phân công một vụ dính tới người thân. Cách an toàn nhất là nói ra ngay từ đầu với tổ trưởng: mình có quan hệ gì với bên nào, và đề nghị người khác làm chính. Chủ động nói ra giúp hoà giải viên giữ được uy tín lâu dài, vì ở xóm, chuyện quan hệ họ hàng sớm muộn ai cũng biết.
Trường hợp tổ hoà giải ít người, không còn ai khác phù hợp, hoà giải viên có thể đề nghị mời thêm một hoà giải viên của tổ bên cạnh, hoặc mời người có uy tín được cả hai bên nể cùng ngồi. Khi buổi hoà giải bắt đầu, nên nói công khai mối quan hệ đó trước mặt hai bên và hỏi họ có đồng ý tiếp tục không. Một câu hỏi thẳng như vậy thường làm bên còn lại yên tâm hơn là im lặng.
Điều hoà giải viên nên tránh là gặp riêng người thân của mình nhiều lần trong lúc vụ việc đang hoà giải, hay nhận quà, nhận lời mời ăn uống từ bất kỳ bên nào. Những việc nhỏ này đủ để bên kia nghi ngờ, và một khi đã nghi thì kết quả hoà giải khó được tôn trọng.
Một ví dụ giả định: em vợ của bên kia làm hoà giải viên
Ví dụ giả định: ở một ấp tại Đồng Tháp, nhà ông Sáu và nhà ông Bảy cãi nhau vì hàng cây so đũa nhà ông Bảy trồng sát bờ ao chung, rễ làm sạt bờ phía nhà ông Sáu. Ông Sáu đề nghị tổ hoà giải. Tổ trưởng phân công một hoà giải viên giỏi việc ruộng vườn, nhưng người này là em vợ ông Bảy.
Ông Sáu không tố ai. Ông gặp riêng hoà giải viên, nói: "Chú làm thì ai cũng tin, nhưng người ngoài sẽ nói chú bênh anh rể. Chú nhường cho chị Tư hội phụ nữ ngồi chính, chú ngồi cùng góp ý chuyện cây cối được không?" Hoà giải viên đồng ý, báo lại tổ trưởng. Buổi hoà giải có hai hoà giải viên, ông Bảy cũng không phản đối vì vẫn có người nhà ngồi cùng.
Kết quả là hai bên chốt chặt bớt một đoạn cây sát bờ ao và cùng đắp lại bờ. Cách làm này không hoàn hảo theo nghĩa lý thuyết, vì vẫn còn người có quan hệ ngồi trong buổi hoà giải, nhưng được hai bên chấp nhận công khai, và đó mới là điều quyết định một buổi hoà giải ở xóm.
Câu hỏi thường gặp
Hoà giải viên có bắt buộc phải từ chối khi là họ hàng của một bên không?
Luật yêu cầu hoà giải viên từ chối khi có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan hoặc có lý do khác không bảo đảm khách quan, công bằng. Họ hàng gần thường thuộc trường hợp này. Họ hàng xa thì tuỳ mức độ và sự chấp nhận của các bên.
Đề nghị đổi hoà giải viên có cần bên kia đồng ý không?
Việc đổi do tổ trưởng tổ hoà giải sắp xếp, không cần bên kia ký đồng ý. Tuy nhiên người thay nên là người cả hai bên cùng chấp nhận, nếu không buổi hoà giải dễ hỏng vì bên kia lại nghi ngờ.
Tổ trưởng tổ hoà giải không chịu đổi người thì làm gì?
Bạn có thể báo trưởng ban công tác Mặt trận ở thôn, trưởng thôn hoặc tổ trưởng dân phố. Nếu vẫn không xử lý được, hỏi công chức tư pháp ở Uỷ ban nhân dân xã, phường. Bạn cũng có quyền từ chối tiếp tục hoà giải và chọn cửa khác.
Có được tự mời một người ngoài thôn làm hoà giải viên không?
Hoà giải viên ở cơ sở là người được bầu và công nhận ở thôn, tổ dân phố đó. Người ngoài có thể được mời cùng tham gia nếu các bên đồng ý, nhưng không thay hoà giải viên chính thức. Nếu muốn một người trung gian hoàn toàn bên ngoài, đó là dàn xếp riêng, không phải hoà giải ở cơ sở.
Hoà giải viên nói lộ chuyện của gia đình mình ra ngoài thì sao?
Giữ bí mật thông tin đời tư là một nguyên tắc của hoà giải ở cơ sở. Nếu hoà giải viên tiết lộ, bạn có thể báo tổ trưởng, trưởng ban công tác Mặt trận ở thôn hoặc Uỷ ban nhân dân xã để xem xét. Hoà giải viên vi phạm nguyên tắc có thể bị cho thôi làm.
Đã đề nghị đổi hoà giải viên rồi, sau đó gặp lại người đó ngoài đường có khó xử không?
Nếu bạn nói riêng, tôn trọng và nêu lý do là tránh tiếng cho chính họ, phần lớn hoà giải viên hiểu và không để bụng. Cách dễ gây khó xử nhất là chê bai họ trước đông người hoặc trên nhóm nhắn tin chung.