Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 không cho tổ hoà giải nhận những việc xâm phạm lợi ích Nhà nước hay lợi ích công cộng, những vi phạm về hôn nhân gia đình hoặc giao dịch dân sự mà pháp luật buộc phải tuyên vô hiệu, những vi phạm phải truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc phải xử lý hành chính (trừ một số ngoại lệ luật nêu), cùng các việc khác mà luật quy định không được hoà giải ở cơ sở. Những việc đó cần cơ quan có thẩm quyền xử lý, không thể "dàn xếp trong xóm cho êm".
Đọc danh sách thì rõ, nhưng áp vào chuyện thật lại dễ nhầm: đánh nhau trong xóm, chồng đánh vợ, gả con chưa đủ tuổi, lấn đường đi chung của cả thôn. Bài này đi qua từng ca hay gặp, giải thích vì sao tổ hoà giải phải dừng, và bạn nên gõ cửa nào thay. Đây là thông tin phổ thông; ranh giới cụ thể trong từng vụ cần cơ quan có thẩm quyền xác định.
Vì sao luật đặt ra vùng cấm hoà giải
Hoà giải ở cơ sở là để các bên tự thoả thuận những chuyện thuộc quyền tự định đoạt của mình: ai nhượng ai, ai bù cho ai, sống với nhau thế nào. Có những việc vượt ra ngoài quyền đó. Lợi ích chung của cả thôn, của Nhà nước không thuộc về riêng hai nhà đang cãi nhau, nên hai nhà không thể tự thoả thuận về nó. Một hành vi phạm tội nghiêm trọng thì Nhà nước phải xử lý, nạn nhân không thể "bỏ qua" thay cho xã hội.
Nếu tổ hoà giải vẫn nhận những việc này, hậu quả thường là người yếu thế bị ép chấp nhận, kẻ vi phạm thoát trách nhiệm, và thoả thuận đạt được cũng không có chỗ đứng khi ai đó đem ra cơ quan có thẩm quyền. Vì vậy nguyên tắc hoà giải của luật có một ý rất rõ: không hoà giải những vụ việc mà pháp luật quy định không được hoà giải. Khi phát hiện việc thuộc loại này, hoà giải viên phải dừng và hướng dẫn các bên đi đúng cửa.
Ngược lại, phạm vi được hoà giải khá rộng: mâu thuẫn do khác nhau về lối sống, tính tình; chuyện dùng lối đi qua nhà, lối đi chung, điện, nước sinh hoạt, công trình phụ, giờ giấc sinh hoạt, vệ sinh chung; tranh chấp dân sự như vay mượn, hợp đồng, thừa kế, quyền sử dụng đất; mâu thuẫn trong hôn nhân gia đình; vi phạm nhỏ chưa tới mức bị xử lý hành chính hay hình sự, và một số trường hợp khác.
Các ca hay nhầm và cửa nên gõ
Bảng dưới gom những tình huống người dân hay đưa tới tổ hoà giải nhưng thường vượt quá phạm vi, hoặc chỉ hoà giải được một phần:
| Tình huống | Tổ hoà giải có nhận không | Cửa nên gõ |
|---|---|---|
| Đánh nhau gây thương tích, có người phải nhập viện | Thường không, vì có thể có dấu hiệu tội phạm hoặc vi phạm phải xử lý | Công an xã, phường |
| Cãi vã, xô đẩy nhẹ, không ai bị thương | Thường được, nếu chưa tới mức bị xử phạt | Tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố |
| Chồng đánh vợ, con đánh cha mẹ già nhiều lần | Không xem là việc hoà giải thông thường; an toàn của nạn nhân đi trước | Công an xã, phường; trưởng thôn, tổ trưởng dân phố; hội phụ nữ |
| Gả con chưa đủ tuổi kết hôn, kết hôn trái luật | Không, vì vi phạm pháp luật hôn nhân gia đình | Uỷ ban nhân dân xã, phường |
| Một hộ lấn đường đi chung của cả thôn, lấn kênh mương công | Không, vì xâm phạm lợi ích công cộng | Uỷ ban nhân dân xã, phường |
| Hàng xóm mua bán đất bằng giấy tay, đất chưa đủ điều kiện chuyển nhượng | Hạn chế: giao dịch có thể bị vô hiệu theo luật, không hoà giải để hợp thức hoá | Hỏi cơ quan đất đai, hoặc toà án nếu tranh chấp |
| Nợ tiền mua hàng, vay mượn giữa hai nhà | Được | Tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố |
Bảng chỉ là hướng dẫn chung. Cùng một hành vi, mức độ khác nhau dẫn tới cách xử lý khác nhau. Khi chưa chắc, cứ báo hoà giải viên; họ có trách nhiệm hướng dẫn bạn sang cửa phù hợp.
Đánh nhau trong xóm: phần nào hoà giải được, phần nào không
Đây là ca gây tranh cãi nhiều nhất. Luật cho phép hoà giải ở cơ sở với vi phạm hình sự mà không bị khởi tố vì người bị hại không yêu cầu khởi tố (với các tội luật cho phép như vậy), hoặc được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định. Nghĩa là không phải cứ có xô xát là tổ hoà giải phải đứng ngoài. Nhưng việc xác định một vụ đánh nhau có dấu hiệu tội phạm hay không, mức thương tích bao nhiêu, là việc của cơ quan có thẩm quyền, không phải của hoà giải viên.
Cách làm an toàn là: khi có người bị thương, báo công an xã, phường trước, để cơ quan này ghi nhận và xác định hướng xử lý. Phần bồi thường dân sự như tiền viện phí, thu nhập bị mất có thể được các bên thoả thuận, kể cả với sự giúp đỡ của tổ hoà giải, trong khuôn khổ cơ quan có thẩm quyền cho phép.
Điều cần tránh là để tổ hoà giải hay người có thế lực trong xóm "dàn xếp" cho người bị thương nhận tiền rồi im lặng, trong khi vụ việc thuộc loại phải xử lý theo luật. Thoả thuận kiểu đó không làm mất trách nhiệm của người gây thương tích, và người bị hại về sau vẫn có thể bị thiệt cả hai đầu.
Bạo lực gia đình: an toàn trước, hoà giải sau nếu còn phù hợp
Mâu thuẫn vợ chồng, mẹ con, anh em thuộc phạm vi hoà giải ở cơ sở. Nhưng khi đã có hành vi bạo lực, đặc biệt là đánh đập lặp lại, đe doạ, cô lập, kiểm soát tiền bạc khiến một người không sống nổi, thì ưu tiên số một là an toàn của nạn nhân. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 có cơ chế riêng để bảo vệ người bị bạo lực; người phát hiện có thể báo công an, Uỷ ban nhân dân xã, người đứng đầu thôn, tổ dân phố.
Ngồi hoà giải khi một bên đang sợ hãi thì đó không còn là tự nguyện. Nạn nhân thường gật đầu cho xong để về nhà khỏi bị đánh tiếp. Vì vậy, với các vụ đã có bạo lực, hoà giải viên giỏi sẽ không ép hai bên ngồi chung, mà kết nối nạn nhân với nơi hỗ trợ trước: công an, hội phụ nữ, nơi tạm lánh an toàn nếu cần.
Sau khi có biện pháp bảo vệ, nếu vợ chồng vẫn muốn hàn gắn và người bị bạo lực thực sự tự nguyện, việc hoà giải mâu thuẫn còn lại có thể diễn ra, nhưng không thay cho việc xử lý hành vi bạo lực theo quy định.
Dấu hiệu cho thấy việc của bạn đã vượt khỏi tổ hoà giải
Bạn nên tự kiểm trước khi gõ cửa tổ hoà giải; nếu có một trong các dấu hiệu dưới đây, hãy đi thẳng sang cơ quan có thẩm quyền:
- Có người bị thương phải đi khám, có tài sản bị đập phá đáng kể, có đe doạ giết, đốt nhà.
- Có trẻ em, người già, người khuyết tật đang bị hành hạ, bỏ đói, bỏ mặc.
- Việc đụng tới tài sản chung của thôn, của Nhà nước: đường làng, kênh mương, đất công, công trình công cộng.
- Có giấy tờ giả, chữ ký giả, hoặc có người bị lừa lấy tiền với số tiền lớn.
- Có việc kết hôn, ly hôn, nhận con nuôi, khai sinh không đúng quy định cần cơ quan nhà nước xử lý.
- Một bên là người đang thi hành công vụ, hoặc việc đã có quyết định của cơ quan nhà nước.
Có dấu hiệu nào đó không có nghĩa là mọi chuyện liên quan đều không được nói chuyện. Các bên vẫn có thể ngồi lại về phần dân sự, nhưng phần vi phạm phải để cơ quan có thẩm quyền làm.
Giao dịch phải vô hiệu: đừng dùng hoà giải để hợp thức hoá
Một loại việc khác hay bị đưa tới tổ hoà giải là các giao dịch đã sai từ gốc: mua bán đất không đủ điều kiện chuyển nhượng, mua bán nhà bằng giấy tay rồi một bên đổi ý, vay tiền với lãi suất vượt mức luật cho phép, kết hôn khi chưa đủ tuổi. Người trong cuộc mong tổ hoà giải "chứng" cho thoả thuận mới để giấy tờ có vẻ chắc hơn.
Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 loại ra những vi phạm pháp luật về hôn nhân gia đình và giao dịch dân sự mà theo quy định phải bị tuyên vô hiệu. Lý do là hoà giải không thể biến một việc trái luật thành hợp luật. Chữ ký của hoà giải viên trên văn bản hoà giải thành không làm cho một hợp đồng mua bán đất sai hình thức trở nên hợp lệ, cũng không thay cho thủ tục ở cơ quan đất đai.
Điều tổ hoà giải vẫn giúp được là phần hậu quả: hai bên bàn cách trả lại tiền đã nhận, tiền cọc, chi phí đã bỏ ra, theo tinh thần ai có lỗi thì chịu phần lỗi. Với việc có giá trị lớn, cách xử lý hậu quả của giao dịch vô hiệu khá phức tạp, nên có người làm nghề luật xem trước khi ký bất cứ thoả thuận nào.
Hoà giải viên đã lỡ nhận rồi mới thấy không được thì sao
Trong thực tế, nhiều vụ đến tổ hoà giải dưới dạng "chuyện nhỏ", đến khi hỏi kỹ mới lộ ra có thương tích nặng hay có giấy tờ giả. Lúc đó, hoà giải viên phải dừng hoà giải, giải thích cho các bên vì sao, và hướng dẫn cửa tiếp theo. Nếu đã có văn bản hoà giải thành về một việc thuộc loại không được hoà giải, văn bản đó khó được toà án công nhận và không ngăn được cơ quan có thẩm quyền xử lý.
Với người dân, điều quan trọng là không coi việc tổ hoà giải dừng lại là bị bỏ rơi. Đó là cách để vụ việc được xử lý đúng chỗ, với người có quyền điều tra, xử phạt, bảo vệ. Bạn nên xin hoà giải viên nói rõ cơ quan nào, mang gì tới, và nếu được, nhờ họ hoặc trưởng thôn đi cùng lần đầu.
Với hoà giải viên, ghi lại vào sổ theo dõi lý do dừng, ngày dừng, đã hướng dẫn các bên đi đâu. Ghi chép này giúp bảo vệ chính hoà giải viên nếu sau này có ai nói tổ hoà giải đã "xử ép" hay "làm ngơ".
Câu hỏi thường gặp
Mâu thuẫn hàng xóm đã bị xử phạt hành chính rồi có hoà giải tiếp được không?
Phần vi phạm đã bị xử phạt là việc của cơ quan nhà nước. Nhưng mâu thuẫn còn lại giữa hai nhà, như bồi thường thiệt hại hay cách sống chung về sau, vẫn có thể được hoà giải nếu các bên tự nguyện.
Tổ hoà giải có được hoà giải chuyện ly hôn không?
Mâu thuẫn vợ chồng thuộc phạm vi hoà giải ở cơ sở, và việc hoà giải trước khi ly hôn được khuyến khích. Tuy nhiên tổ hoà giải không giải quyết cho ly hôn; nếu vẫn muốn ly hôn, vợ chồng phải làm thủ tục tại toà án.
Ai quyết định việc của mình có thuộc loại không được hoà giải?
Ban đầu là hoà giải viên đánh giá dựa trên quy định. Khi chưa chắc, họ hỏi công chức tư pháp ở Uỷ ban nhân dân xã. Việc xác định có tội phạm hay vi phạm hành chính hay không thuộc thẩm quyền cơ quan nhà nước.
Đã thoả thuận bồi thường xong ở thôn, có bị công an gọi lên nữa không?
Nếu vụ việc thuộc loại phải xử lý theo luật, thoả thuận bồi thường ở thôn không chặn được cơ quan có thẩm quyền. Thoả thuận đó có thể được xem xét như một tình tiết, nhưng không thay cho việc xử lý.
Tranh chấp đất với hàng xóm có được hoà giải ở thôn không?
Được. Tranh chấp quyền sử dụng đất nằm trong phạm vi hoà giải ở cơ sở. Nhưng nếu không thành, bạn vẫn phải qua bước hoà giải tại Uỷ ban nhân dân xã, phường theo pháp luật đất đai trước khi khởi kiện. Hai bước này khác nhau.
Nếu cố tình nhờ tổ hoà giải dàn xếp một việc phạm tội thì sao?
Thoả thuận như vậy không có giá trị miễn trách nhiệm. Người gây ra hành vi vẫn có thể bị xử lý, còn người dàn xếp nhằm che giấu có thể gặp rắc rối pháp lý. Cách đúng là báo cơ quan có thẩm quyền.