Không đến buổi hoà giải ở cơ sở không bị phạt. Hoà giải ở thôn, tổ dân phố dựa trên nguyên tắc tự nguyện, nên không ai bị buộc phải ngồi vào bàn, và Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 không đặt chế tài cho người từ chối. Tuy vậy, vắng mặt không xoá được mâu thuẫn: bên kia vẫn có quyền đi tiếp sang Uỷ ban nhân dân xã, công an hoặc toà án, và lúc đó bạn đối mặt với thủ tục chặt chẽ hơn nhiều.
Bài này nhìn từ cả hai phía: người nhận lời mời đang phân vân có nên đến, và người đã đề nghị hoà giải mà bên kia cứ vắng mặt. Đây là thông tin phổ thông, không thay cho tư vấn riêng về vụ việc của bạn.
Vì sao không đến cũng không bị phạt
Hoà giải ở cơ sở không phải là thủ tục của cơ quan nhà nước, cũng không phải phiên toà. Hoà giải viên là người trong cộng đồng được bầu ra để giúp các bên tự tìm tiếng nói chung. Luật đặt ra các nguyên tắc như tôn trọng sự tự nguyện của các bên, khách quan, công bằng, giữ bí mật đời tư; trong đó tự nguyện là gốc. Không ai được dùng sức ép, đe doạ để buộc người khác hoà giải.
Vì vậy, lời mời của tổ hoà giải, dù viết trên giấy hay nhắn qua điện thoại, chỉ là lời mời. Nó khác với giấy triệu tập của toà án hay giấy mời làm việc của công an, nơi việc vắng mặt có thể dẫn tới hậu quả tố tụng. Nếu ai đó nói với bạn rằng "không đến hoà giải ở thôn sẽ bị phạt" thì đó là hiểu chưa đúng.
Cũng cần phân biệt với buổi hoà giải tranh chấp đất đai do Uỷ ban nhân dân xã tổ chức. Đó là thủ tục của chính quyền, có biên bản ghi nhận việc vắng mặt và ảnh hưởng tới bước tiếp theo của tranh chấp đất. Nếu giấy mời bạn nhận được có đóng dấu của Uỷ ban nhân dân xã, phường về việc hoà giải đất, hãy đọc kỹ vì đó không phải tổ hoà giải ở thôn.
Không đến thì bạn mất gì
Mất cơ hội nói phần của mình trước. Hoà giải viên chỉ nghe được một phía. Câu chuyện họ mang theo khi báo lại với xóm, với xã, thường nghiêng về người đã có mặt.
Mất cơ hội chốt một giải pháp mềm. Ở buổi hoà giải, các bên có thể thoả thuận những điều mà toà án không đưa ra, như đổi giờ sinh hoạt, chia nhau chi phí sửa cống, xin lỗi trước người làm chứng. Ra toà thì chỉ còn đúng sai theo luật.
Bên kia có lý do để đi cửa khác. Việc bạn từ chối thường được ghi nhận là hoà giải không thành. Người đề nghị sau đó có thể gửi đơn đến Uỷ ban nhân dân xã, công an hoặc khởi kiện; họ sẽ kể rằng đã cố nói chuyện mà bạn không hợp tác.
Chi phí thời gian về sau lớn hơn. Toà án có giấy triệu tập, thời hạn, án phí; đi lại nhiều lần trong nhiều tháng. Một buổi hoà giải ở xóm thường chỉ mất một buổi tối.
Quan hệ láng giềng khó vãn hồi. Người trong xóm còn gặp nhau hằng ngày. Vắng mặt lặp lại dễ bị hiểu là coi thường, và mâu thuẫn nhỏ thành chuyện lớn.
Khi nào từ chối là có lý
Có những tình huống bạn hoàn toàn có lý do để không ngồi vào buổi hoà giải, hoặc đề nghị đổi cách làm:
- Bạn đã bị đe doạ, hành hung bởi chính bên kia và chưa yên tâm về an toàn; nên báo công an trước, hoà giải sau nếu còn phù hợp.
- Vụ việc thuộc loại pháp luật không cho hoà giải ở cơ sở, ví dụ có dấu hiệu tội phạm phải xử lý hình sự, xâm phạm lợi ích nhà nước hay lợi ích công cộng.
- Hoà giải viên được phân công là người thân, người có quyền lợi liên quan với bên kia; khi đó bạn đề nghị đổi người thay vì vắng mặt.
- Bạn đã nhờ luật sư và vụ việc đang ở toà; bạn có thể trả lời rằng sẵn sàng hoà giải tại toà theo thủ tục tố tụng.
- Thời gian, địa điểm không phù hợp: đây không phải lý do để từ chối hẳn, mà là lý do để đề nghị hẹn lại.
Dù từ chối vì lý do gì, nên trả lời rõ ràng, lịch sự, tốt nhất có vài dòng viết tay hoặc tin nhắn gửi hoà giải viên. Im lặng hoàn toàn là cách dễ gây hiểu lầm nhất.
Từ chối cho đàng hoàng: các bước nên làm
Nếu đã cân nhắc và vẫn không muốn đến, bạn có thể làm theo trình tự sau để không bị hiểu nhầm là bất hợp tác:
- Cảm ơn hoà giải viên đã mời, nói rõ là bạn đã nhận được lời mời.
- Nêu ngắn gọn lý do: chưa sẵn sàng, đang chờ ý kiến người nhà, muốn hoà giải ở nơi khác, hoặc vụ việc đã có cơ quan khác thụ lý.
- Cho biết điều kiện để bạn có thể tham gia nếu có, ví dụ đổi hoà giải viên, có người thân đi cùng, hẹn sau một ngày cụ thể.
- Đưa ra phần trình bày của mình bằng một trang viết, để hoà giải viên hiểu cả hai phía dù bạn không có mặt.
- Giữ lại bản chụp tin nhắn hoặc trang viết đó; sau này nếu sang cửa khác, đó là bằng chứng bạn không né tránh.
Một lời từ chối có lý do khác hẳn việc lặng lẽ không đến. Hoà giải viên báo lại với xóm, với xã đúng điều bạn đã nói, thay vì một câu "mời mãi không ra". Nhiều khi chính trang trình bày ngắn đó giúp bên kia hiểu bạn không hề cố tình gây khó, và tự họ đề nghị một cách dàn xếp khác.
Đến nhưng chưa muốn chốt: cách tham gia mà vẫn giữ quyền của mình
Giữa hai lựa chọn "đến và đồng ý" hay "không đến", còn một lựa chọn thứ ba ít người nghĩ tới: đến để nghe và nói phần của mình, nhưng chưa chốt gì. Hoà giải ở cơ sở không bắt bạn phải ký hay hứa bất cứ điều gì ngay trong buổi đầu. Bạn có quyền nói rằng mình cần về bàn với người nhà, cần xem lại giấy tờ, hoặc cần hỏi ý kiến người hiểu luật trước khi trả lời.
Cách tham gia này có lợi ở chỗ bạn nghe được bên kia thật sự muốn gì. Nhiều mâu thuẫn trong xóm kéo dài vì mỗi bên đoán ý nhau qua lời kể của người thứ ba. Khi ngồi đối diện, có khi yêu cầu của bên kia nhỏ hơn bạn tưởng, ví dụ chỉ cần một lời xin lỗi hoặc đổi giờ làm việc ồn.
Điều nên tránh là gật đầu cho xong buổi rồi về không làm. Một lời hứa miệng trước hoà giải viên và người làm chứng vẫn là cam kết mà người trong xóm ghi nhớ; nếu không thực hiện, lần sau rất khó được tin. Nếu chưa chắc, cứ nói thẳng là chưa chắc.
Bên kia không đến: người đề nghị làm gì tiếp
Nhìn từ phía bạn là người đã đề nghị, việc bên kia vắng mặt không có nghĩa là hết đường. Có thể cân nhắc theo bảng sau:
| Tình huống | Hướng xử lý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bên kia hẹn rồi lỡ hẹn một lần | Nhờ hoà giải viên hẹn lại, có thể đổi giờ, đổi địa điểm | Chưa nên kết luận là từ chối |
| Bên kia nói thẳng không muốn hoà giải | Đề nghị hoà giải viên ghi nhận hoà giải không thành, xin hướng dẫn cửa tiếp theo | Hoà giải viên có trách nhiệm hướng dẫn các bên đề nghị cơ quan có thẩm quyền |
| Bên kia muốn hoà giải nhưng không tin hoà giải viên | Đề nghị đổi hoà giải viên hoặc mời thêm người có uy tín cả hai bên đều nể | Các bên có quyền chọn hoà giải viên |
| Mâu thuẫn ảnh hưởng nhiều hộ | Các hộ cùng đề nghị, hoà giải viên mời thêm trưởng thôn, tổ trưởng dân phố | Đông người thì tiếng nói nặng hơn, nhưng không biến thành buổi "đấu tố" |
| Có vi phạm cần xử lý hành chính hoặc nguy hiểm | Gửi đơn tới Uỷ ban nhân dân xã, phường hoặc công an | Không cần chờ hoà giải xong |
Trong mọi trường hợp, đừng tự ý trả đũa vì bên kia không chịu ngồi lại. Hành vi trả đũa dễ biến bạn từ người bị thiệt thành người vi phạm.
Một ví dụ giả định: hai lần mời không đến
Ví dụ giả định: anh Phúc ở một thôn tại Thanh Hoá đề nghị tổ hoà giải về việc nhà bên cạnh xả nước rửa chuồng heo ra rãnh chung, chảy ngang trước ngõ nhà anh. Lần mời thứ nhất, chủ nhà bên cạnh là bà Lụa bận đi chợ; lần thứ hai, bà nói "việc trong nhà mình, thôn không có quyền xen vào" rồi không đến. Hoà giải viên ghi nhận vào sổ theo dõi là hoà giải không thành, giải thích cho anh Phúc rằng anh có thể gửi phản ánh đến Uỷ ban nhân dân xã về vệ sinh môi trường khu dân cư.
Trước khi anh Phúc gửi đơn, hoà giải viên thử thêm một bước: nhờ chi hội trưởng hội phụ nữ, người bà Lụa quý, sang nói chuyện riêng. Bà Lụa nói thật là bà sợ phải bỏ tiền làm bể lắng. Buổi hoà giải thứ ba diễn ra ngay ở ngõ, hai bên chốt anh Phúc góp một phần công đào rãnh dẫn ra mương, bà Lụa lo vật liệu.
Từ ví dụ này, có hai điều rút ra. Với người được mời: lý do thật đằng sau việc từ chối thường là lo chi phí, sợ mất mặt; nói ra được thì có cách gỡ. Với người đề nghị: một lần vắng mặt chưa phải dấu chấm hết; thay người đứng giữa đôi khi hiệu quả hơn đổi sang cửa khác.
Câu hỏi thường gặp
Giấy mời của tổ hoà giải có giá trị bắt buộc không?
Không. Lời mời của tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố không có giá trị bắt buộc như giấy triệu tập của toà án hay giấy mời làm việc của công an. Hoà giải ở cơ sở dựa trên sự tự nguyện, người được mời có quyền từ chối.
Không đến hoà giải có bị ghi vào hồ sơ hay sổ sách gì không?
Tổ hoà giải ghi sổ theo dõi hoạt động hoà giải, trong đó có thể ghi việc hoà giải không thành vì một bên không tham gia. Đó là sổ theo dõi công tác, không phải hồ sơ xử phạt, nhưng có thể được nhắc lại khi vụ việc chuyển sang cơ quan khác.
Đã đồng ý đến rồi giữa chừng muốn bỏ về được không?
Được. Các bên có quyền đề nghị tạm dừng hoặc chấm dứt hoà giải. Bạn nên nói rõ lý do và đề nghị hẹn lại nếu chỉ là cần thêm thời gian suy nghĩ hay bàn với người nhà, thay vì đứng dậy bỏ đi giữa buổi.
Có được nhờ người khác đi hoà giải thay mình không?
Bạn có thể đi cùng người thân, nhưng việc cử hẳn người khác đi thay nên được bên kia và hoà giải viên đồng ý. Nếu thoả thuận cần người đó cam kết thay bạn, hãy làm giấy uỷ quyền rõ phạm vi, kẻo về sau bên kia nói không ai có quyền chốt.
Bên kia không đến hoà giải ở thôn thì có kiện ra toà ngay được không?
Với phần lớn tranh chấp dân sự, hoà giải ở cơ sở không phải bước bắt buộc trước khi khởi kiện. Tuy nhiên tranh chấp đất đai về quyền sử dụng phải qua hoà giải ở Uỷ ban nhân dân xã, phường trước; hãy kiểm tra loại tranh chấp của mình.
Từ chối hoà giải ở thôn có làm mình yếu thế khi ra toà không?
Toà án xét theo chứng cứ và quy định pháp luật, không phạt người từ chối hoà giải ở cơ sở. Nhưng một lời từ chối có lý do, lịch sự, kèm phần trình bày bằng văn bản giúp bạn tránh bị mô tả là người cố tình né tránh.