Hai, ba người góp tiền mở xưởng, mở nhà hàng, làm một dự án; một người đứng tên và giữ sổ sách. Vài năm sau, người góp vốn không thấy được chia lãi, muốn rút vốn thì bị trả lời là còn lỗ, tài sản đứng tên người kia. Nếu các bên đã ký hợp đồng hợp tác kinh doanh có điều khoản trọng tài, đây là nơi tranh chấp được giải quyết.
Bài này giúp phân biệt hợp tác theo hợp đồng với góp vốn vào công ty, chỉ ra các khoản thường tranh chấp, cách dùng sổ sách và giám định tài chính làm chứng cứ, và lộ trình rút khỏi hợp tác. Mọi ví dụ là ví dụ giả định; vụ việc giá trị lớn nên có luật sư từ sớm.
Hợp tác theo hợp đồng khác góp vốn vào công ty thế nào
Hợp đồng hợp tác kinh doanh, thường gọi là hợp đồng BCC, là thoả thuận các bên cùng góp vốn, công sức để kinh doanh và chia lợi nhuận hoặc sản phẩm mà không thành lập pháp nhân mới. Tài sản, giấy phép, hoá đơn thường đứng tên một bên. Quan hệ giữa các bên là quan hệ hợp đồng, và tranh chấp là tranh chấp hợp đồng.
Góp vốn vào công ty thì khác: người góp trở thành thành viên, cổ đông, có quyền theo Luật Doanh nghiệp và điều lệ. Tranh chấp giữa thành viên với nhau, giữa thành viên với công ty là tranh chấp nội bộ doanh nghiệp, có cơ chế riêng. Khả năng đưa loại tranh chấp này ra trọng tài là vấn đề có nhiều cách hiểu và phụ thuộc điều lệ, thoả thuận cụ thể; nên có luật sư đánh giá.
Thực tế còn kiểu thứ ba rất phổ biến: góp tiền miệng, không hợp đồng, hoặc chỉ có giấy viết tay ghi "góp vốn làm ăn". Không có điều khoản trọng tài thì không thể đi trọng tài, trừ khi hai bên ký thoả thuận trọng tài sau khi tranh chấp xảy ra. Luật Trọng tài thương mại 2010 cho phép lập thoả thuận trọng tài trước hoặc sau khi phát sinh tranh chấp.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên luôn là: giấy tờ đang có là gì, ai ký, với tư cách gì, có điều khoản giải quyết tranh chấp không.
Những kiểu đổ vỡ hay gặp
Không chia lợi nhuận vì "còn lỗ". Bên giữ sổ báo lỗ, trong khi bên góp vốn thấy cơ sở vẫn đông khách, vẫn mở rộng. Tranh chấp thật nằm ở cách tính lợi nhuận: chi phí nào được tính, có khoản chi cho việc riêng bị đưa vào không.
Không cho rút vốn. Hợp đồng không quy định cách rút vốn, hoặc quy định chung chung. Bên giữ tài sản cho rằng vốn đã thành máy móc, nhà xưởng, không có tiền mặt để trả.
Bên giữ tài sản mở cơ sở riêng cạnh tranh. Khách hàng, nhân viên, nhà cung cấp dần chuyển sang cơ sở mới đứng tên riêng của một bên.
Một bên không góp đủ vốn như cam kết. Nhưng vẫn đòi chia lợi nhuận theo tỷ lệ đã thoả thuận ban đầu.
Tranh cãi về công sức. Một bên góp tiền, một bên góp công quản lý; khi chia, bên góp công đòi tính lương, bên góp tiền cho rằng công sức đã nằm trong tỷ lệ chia.
Tính phần chia: các câu hỏi hội đồng trọng tài sẽ đặt ra
Trước khi ghi con số vào đơn khởi kiện, hãy tự trả lời các câu hỏi dưới đây; mỗi câu chưa có chứng cứ là một chỗ bên kia sẽ tấn công.
| Khoản | Câu hỏi | Chứng cứ |
|---|---|---|
| Vốn góp | Mỗi bên đã góp bao nhiêu, bằng tiền hay tài sản, vào lúc nào | Chứng từ chuyển khoản, biên nhận, biên bản định giá tài sản góp |
| Doanh thu | Doanh thu thực tế từng kỳ là bao nhiêu | Sổ bán hàng, dữ liệu máy tính tiền, sao kê tài khoản nhận tiền |
| Chi phí | Khoản chi nào hợp lý cho hoạt động chung, khoản nào là chi riêng | Hoá đơn, hợp đồng mua sắm, bảng lương |
| Lợi nhuận và tỷ lệ chia | Hợp đồng chia theo vốn, theo thoả thuận cố định hay theo doanh thu | Điều khoản chia lợi nhuận, biên bản chia các kỳ trước |
| Thù lao quản lý | Bên quản lý có được hưởng lương riêng không | Thoả thuận bằng văn bản hoặc tin nhắn, thực tế các kỳ trước |
Biên bản chia lợi nhuận các kỳ trước, kể cả viết tay hay tin nhắn chốt số, rất có giá trị: nó cho thấy cách hai bên thực sự hiểu hợp đồng trong thời gian làm ăn suôn sẻ.
Sổ sách và giám định tài chính
Trong tranh chấp hợp tác, bên giữ sổ có lợi thế thông tin rất lớn. Bên góp vốn thường chỉ có trong tay vài tin nhắn báo doanh thu và những lần nhận tiền. Vì vậy yêu cầu xem sổ sách là bước quan trọng, nên làm sớm bằng văn bản ngay khi có nghi ngờ, viện dẫn quyền được thông tin trong hợp đồng nếu có.
Khi đã ra trọng tài, bên khởi kiện có thể đề nghị hội đồng trọng tài yêu cầu bên kia xuất trình tài liệu cụ thể: sổ kế toán, sao kê tài khoản dùng cho hoạt động chung, hợp đồng với nhà cung cấp. Bên không xuất trình mà không có lý do chính đáng có thể chịu bất lợi khi hội đồng đánh giá chứng cứ.
Với vụ việc có số liệu phức tạp, giám định tài chính hoặc kiểm toán đặc biệt giúp dựng lại doanh thu, chi phí và lợi nhuận thật. Hội đồng trọng tài có thể trưng cầu giám định theo yêu cầu của một bên, hoặc bên đó tự thuê giám định độc lập và nộp báo cáo. Báo cáo cần nêu nguồn dữ liệu và phương pháp, đặc biệt khi phải ước tính phần doanh thu không ghi sổ.
Ví dụ giả định: một nhà hàng hợp tác ba bên, bên quản lý báo lỗ. Giám định đối chiếu sao kê tài khoản nhận tiền chuyển khoản của khách với doanh thu ghi sổ, phát hiện chênh lệch lớn kéo dài. Phát hiện kiểu này thường quyết định kết quả hơn mọi lời giải thích.
Rút khỏi hợp tác: trình tự giảm thiệt hại
Khi đã quyết không làm chung nữa, một lộ trình có trật tự giúp giữ quyền và tăng khả năng thương lượng:
- Đọc điều khoản chấm dứt, rút vốn, thanh lý trong hợp đồng; nếu không có thì xác định quy định chung áp dụng.
- Gửi văn bản yêu cầu cung cấp sổ sách, kiểm kê tài sản chung, đề nghị họp các bên.
- Đề xuất phương án: một bên mua lại phần của bên kia theo giá thoả thuận hoặc định giá độc lập, hoặc thanh lý tài sản chia theo tỷ lệ.
- Lập biên bản kiểm kê tài sản, công nợ tại thời điểm chấm dứt, có chữ ký các bên.
- Nếu bên kia không hợp tác, chuẩn bị đơn khởi kiện trọng tài, cân nhắc biện pháp khẩn cấp tạm thời như cấm chuyển dịch tài sản đang tranh chấp.
- Trong lúc chờ, tránh tự ý lấy tài sản, tiền của hoạt động chung; hành vi này có thể làm mình thành bên vi phạm.
Phương án mua lại thường ít tốn kém nhất cho cả hai bên, vì giữ được hoạt động kinh doanh đang chạy. Điểm vướng thường là giá; định giá độc lập do hai bên cùng chọn là cách tháo gỡ hay dùng.
Góc của bên quản lý: tự bảo vệ khi bị đòi chia
Bên đứng tên tài sản và giữ sổ sách không phải lúc nào cũng là bên sai. Nhiều người quản lý làm việc vất vả, kinh doanh lỗ thật, rồi bị đối tác góp vốn nghi ngờ. Để không bị hội đồng trọng tài đánh giá bất lợi vì thiếu minh bạch, bên quản lý nên:
- Tách tài khoản ngân hàng của hoạt động chung khỏi tài khoản cá nhân ngay từ đầu, không thu chi lẫn lộn.
- Ghi sổ đầy đủ, giữ hoá đơn cho mọi khoản chi, kể cả khoản nhỏ; chi tiêu không chứng từ là thứ dễ bị bác nhất.
- Gửi báo cáo định kỳ cho các bên góp vốn, dù hợp đồng không bắt buộc, và lưu bằng chứng đã gửi.
- Chốt bằng văn bản mọi quyết định lớn như vay thêm, mở rộng, mua tài sản, có ý kiến đồng ý của các bên.
- Thoả thuận rõ khoản thù lao quản lý của mình, nếu có, thay vì tự trừ vào chi phí.
- Khi bị yêu cầu xem sổ, cung cấp đầy đủ và có biên bản; từ chối là cách nhanh nhất để bị nghi ngờ.
Khi đã ra trọng tài, sổ sách minh bạch và báo cáo định kỳ đã gửi là lá chắn mạnh nhất của bên quản lý. Hội đồng trọng tài thường đánh giá cao bên đã cư xử như một người quản lý tài sản của người khác một cách cẩn trọng.
Tài sản đứng tên một bên và nguy cơ tẩu tán
Trong hợp tác kinh doanh, nhà xưởng, xe, máy móc, tài khoản ngân hàng thường đứng tên bên quản lý. Khi tranh chấp nổ ra, nỗi lo lớn nhất của bên góp vốn là tài sản bị bán, bị thế chấp, bị chuyển sang tên người khác trước khi có phán quyết.
Luật Trọng tài thương mại 2010 cho phép yêu cầu biện pháp khẩn cấp tạm thời như cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp, kê biên tài sản, phong toả tài khoản, qua hội đồng trọng tài khi hội đồng đã thành lập hoặc qua toà án. Bên yêu cầu cần chứng minh tài sản đó liên quan tới tranh chấp, nguy cơ thực sự, và thường phải thực hiện biện pháp bảo đảm.
Phán quyết trọng tài chỉ ràng buộc các bên trong vụ việc. Nếu tài sản đã được chuyển cho người thứ ba ngay tình, việc lấy lại rất khó. Vì vậy, khi có dấu hiệu tẩu tán, đừng chờ thương lượng thêm vài tháng.
Góp vốn làm ăn với người thân, bạn bè, các bên hay ngại lập hợp đồng chặt. Đến khi tranh chấp, sự ngại ngần đó trở thành khoảng trống chứng cứ. Nếu đang trong tình huống này mà chưa rõ mình nằm ở loại quan hệ nào, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với bản tóm tắt giấy tờ hiện có trước khi quyết định đi tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Góp vốn bằng giấy viết tay không có điều khoản trọng tài thì có đưa ra trọng tài được không?
Chỉ được nếu các bên cùng ký thoả thuận trọng tài sau khi phát sinh tranh chấp. Luật cho phép thoả thuận như vậy. Nếu bên kia không đồng ý, tranh chấp đi theo con đường toà án, và giấy viết tay vẫn là chứng cứ quan trọng.
Bên quản lý báo lỗ thì bên góp vốn có phải chịu lỗ không?
Tuỳ hợp đồng. Hợp tác kinh doanh thường chia cả lãi lẫn lỗ theo thoả thuận. Tuy nhiên bên góp vốn có quyền yêu cầu chứng minh số lỗ bằng sổ sách. Lỗ do chi phí không hợp lý hoặc do vi phạm của bên quản lý thì bên đó có thể phải chịu.
Có thể đòi lại toàn bộ vốn góp ban đầu không?
Không mặc nhiên. Vốn góp đã đưa vào kinh doanh, nên khi chấm dứt thường được tính lại theo giá trị tài sản chung tại thời điểm thanh lý, trừ khi hợp đồng cam kết hoàn vốn cố định. Hợp đồng cam kết lợi nhuận cố định, không chịu rủi ro, có thể được đánh giá như một khoản vay.
Hội đồng trọng tài có buộc bên kia giao sổ sách không?
Hội đồng trọng tài có thể yêu cầu một bên cung cấp tài liệu liên quan. Bên đó không cung cấp mà không có lý do chính đáng có thể chịu bất lợi trong đánh giá chứng cứ. Trường hợp cần thiết, hội đồng hoặc các bên có thể đề nghị toà án hỗ trợ thu thập chứng cứ theo quy định.
Tranh chấp giữa các thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn có đi trọng tài được không?
Đây là vấn đề có nhiều cách hiểu, phụ thuộc vào điều lệ, thoả thuận giữa các thành viên và hướng dẫn áp dụng pháp luật hiện hành. Nếu tranh chấp của bạn là tranh chấp nội bộ công ty, nên có luật sư đánh giá trước khi chọn kênh.