Để tổ hoà giải ở thôn hoặc tổ dân phố đứng ra giúp, bạn chỉ cần một bên (hoặc cả hai bên) đề nghị với tổ trưởng tổ hoà giải hay một hoà giải viên trong tổ; đề nghị bằng lời nói cũng được, không bắt buộc làm đơn. Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 còn cho phép hoà giải viên tự đứng ra khi chứng kiến hoặc biết chuyện, và cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đề nghị thay. Sau khi nhận đề nghị, tổ trưởng phân công người phụ trách trong thời gian ngắn, theo luật là trong khoảng ba ngày.
Bài này đi vào phần mà nhiều người lúng túng: gặp đúng ai trong xóm, nói thế nào để người ta hiểu đúng chuyện, mang theo gì, và nếu chờ mãi không thấy ai liên hệ thì nhắc ở đâu. Thông tin dưới đây là phổ thông; mỗi thôn, tổ dân phố có cách sắp xếp riêng về người và giờ giấc, bạn nên hỏi trực tiếp ở nơi mình ở.
Ai đang ngồi trong tổ hoà giải của xóm bạn
Mỗi thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố có ít nhất một tổ hoà giải. Theo Luật Hoà giải ở cơ sở 2013, tổ có từ ba hoà giải viên trở lên, trong đó có hoà giải viên nữ; ở nơi có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống thì có hoà giải viên là người dân tộc thiểu số. Hoà giải viên là người dân trong cộng đồng được bầu ra, không phải cán bộ công chức, và được Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã, phường, đặc khu công nhận.
Thực tế ở nhiều nơi, tổ hoà giải gồm trưởng ban công tác Mặt trận ở thôn, trưởng thôn hoặc tổ trưởng dân phố, đại diện hội phụ nữ, hội người cao tuổi, cựu chiến binh, có khi thêm một người từng làm trong ngành pháp luật đã nghỉ hưu. Vì vậy người bạn hay gặp nhất là trưởng thôn hoặc tổ trưởng dân phố, nhưng người đó chưa chắc là tổ trưởng tổ hoà giải.
Cách dễ nhất để biết danh sách: hỏi trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, hoặc hỏi công chức tư pháp ở Uỷ ban nhân dân xã, phường. Nhiều nơi dán danh sách tổ hoà giải ở nhà văn hoá; một số nơi đưa vào nhóm nhắn tin của khu dân cư. Biết rõ ai là tổ trưởng giúp bạn gửi đề nghị đúng người, khỏi phải kể đi kể lại câu chuyện với nhiều người.
Bốn cách để một vụ việc được đưa ra hoà giải
Bạn tự đề nghị. Đây là đường phổ biến nhất. Một bên đề nghị là đủ để tổ hoà giải bắt đầu tìm hiểu, nhưng buổi ngồi lại chỉ diễn ra được khi bên kia cũng đồng ý tham gia, vì hoà giải ở cơ sở dựa trên sự tự nguyện.
Hai bên cùng đề nghị. Khi cả hai đều mệt vì cãi nhau và muốn có người đứng giữa, việc cùng nhau đến gặp tổ trưởng giúp rút ngắn thời gian, vì hoà giải viên không phải đi thuyết phục ai ngồi vào bàn.
Hoà giải viên tự đứng ra. Luật cho phép hoà giải viên tiến hành khi chính mình chứng kiến hoặc biết vụ việc, ví dụ thấy hai nhà to tiếng ngoài ngõ. Việc này giúp chặn mâu thuẫn từ sớm, trước khi thành xô xát.
Người khác đề nghị thay. Cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có liên quan cũng có thể đề nghị, chẳng hạn hội phụ nữ thấy một gia đình căng thẳng kéo dài, hay một người hàng xóm thứ ba bị ảnh hưởng bởi cuộc cãi vã giữa hai nhà khác.
Đề nghị thế nào cho tổ hoà giải hiểu đúng chuyện
Một đề nghị rõ giúp hoà giải viên chuẩn bị đúng hướng và hẹn được buổi gặp sớm. Bạn có thể làm theo thứ tự sau:
- Viết ra một trang ngắn cho chính mình: chuyện bắt đầu từ khi nào, đã xảy ra những lần nào, ai liên quan, bạn đã nói chuyện trực tiếp với bên kia chưa và kết quả ra sao.
- Nói rõ điều bạn mong muốn khi hoà giải xong. "Muốn họ thôi" là quá chung; "muốn họ dời chuồng gà ra cách tường nhà mình" hay "muốn chia lại tiền nước theo số người" thì hoà giải viên mới có chỗ để bàn.
- Gặp tổ trưởng tổ hoà giải hoặc một hoà giải viên, nói miệng là đủ. Nếu muốn có dấu vết, bạn đưa thêm tờ giấy viết tay tóm tắt sự việc, ghi ngày và ký tên, giữ lại một bản chụp.
- Cho biết thời gian bạn rảnh và những người nên có mặt, ví dụ người chồng, người con cả, hoặc người thuê nhà đang trực tiếp ở.
- Gom sẵn thứ làm rõ sự việc: ảnh chụp, đoạn video ngắn, tin nhắn, giấy tờ liên quan. Không cần nộp tất cả, nhưng nên có khi hoà giải viên hỏi.
- Hỏi lại ai sẽ phụ trách và khi nào người đó liên hệ, để biết mốc mà nhắc.
Đề nghị không cần mẫu đơn nào. Nếu ai đó yêu cầu bạn trả tiền để được hoà giải ở cơ sở, đó không phải cách làm đúng: hoạt động này không thu tiền của các bên.
Sau khi đề nghị: phân công và chuẩn bị
Theo Luật Hoà giải ở cơ sở 2013, sau khi nhận đề nghị, tổ trưởng tổ hoà giải phân công hoà giải viên trong thời hạn ngắn, khoảng ba ngày. Các bên cũng có quyền chọn hoà giải viên mà mình tin; nếu cả hai cùng muốn một người cụ thể trong tổ, tổ trưởng thường xếp theo ý đó.
Trước buổi gặp, hoà giải viên tìm hiểu: hỏi riêng từng bên, xem tận nơi nếu là chuyện tường, cống, lối đi, có khi hỏi thêm người xung quanh. Họ cũng có thể mời người có uy tín trong dòng họ, già làng, trưởng bản, hay người hiểu biết pháp luật cùng tham gia nếu thấy cần và các bên không phản đối.
Địa điểm, thời gian do hoà giải viên chọn hoặc theo đề nghị của các bên. Có khi ngồi ở nhà văn hoá thôn, có khi ở nhà một hoà giải viên, có khi ngay tại hiện trường. Buổi hoà giải có thể công khai hoặc không công khai tuỳ các bên; chuyện gia đình thường được giữ kín, chỉ người liên quan có mặt.
Chờ mãi không ai liên hệ thì nhắc ở đâu
Hoà giải viên là người làm việc vì cộng đồng, có lúc bận việc nhà hoặc ngại va chạm. Nếu sau gần một tuần chưa ai gọi, bạn nhắc theo thứ tự từ gần đến xa:
| Thời điểm | Việc nên làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sau vài ngày | Hỏi lại chính tổ trưởng tổ hoà giải đã phân công ai | Nhẹ nhàng, có thể đề nghị một hoà giải viên cụ thể |
| Sau khoảng một tuần | Báo trưởng thôn, tổ trưởng dân phố hoặc trưởng ban công tác Mặt trận ở thôn | Những người này thường điều phối hoạt động của tổ |
| Khi vẫn không có ai | Đến công chức tư pháp ở Uỷ ban nhân dân xã, phường | Cơ quan này theo dõi, hướng dẫn công tác hoà giải ở cơ sở |
| Khi chuyện gấp, có nguy cơ xô xát | Báo công an xã, phường ngay, không chờ hoà giải | Hoà giải không thay cho việc giữ an toàn |
Bạn cũng không bắt buộc phải qua tổ hoà giải trước khi đi cửa khác. Với đa số tranh chấp dân sự đời thường, đây là lựa chọn, không phải thủ tục bắt buộc. Riêng tranh chấp ai có quyền sử dụng đất thì có bước hoà giải ở Uỷ ban nhân dân xã trước khi ra toà, khác với tổ hoà giải ở thôn.
Những lúc nên chọn cửa khác thay vì tổ hoà giải
Tổ hoà giải hợp với mâu thuẫn còn nói chuyện được. Có những tình huống bạn nên đi thẳng sang cơ quan khác:
- Có đánh nhau gây thương tích, đe doạ giết, đập phá tài sản giá trị lớn: báo công an.
- Có dấu hiệu bạo lực gia đình đang tiếp diễn, người yếu thế đang gặp nguy hiểm: báo công an xã, phường và người đứng đầu thôn, tổ dân phố để được bảo vệ trước.
- Bên kia là doanh nghiệp, cửa hàng lớn, chủ đầu tư dự án: dùng kênh khiếu nại, hoà giải thương mại hoặc toà án.
- Việc đòi hỏi đo đạc, giám định kỹ thuật phức tạp như ranh đất có sổ đỏ chồng lấn, nứt nhà do thi công: tổ hoà giải chỉ giúp được phần nói chuyện, phần xác định sự thật cần cơ quan chuyên môn.
- Bạn đã nhận được giấy triệu tập, thông báo của toà án hay cơ quan khác về chính vụ việc này: theo hướng dẫn của cơ quan đó.
Ngay cả khi đã đi cửa khác, các bên vẫn có thể tự ngồi lại hoặc nhờ người trung gian, miễn không thuộc loại việc pháp luật cấm hoà giải.
Một ví dụ giả định từ đề nghị đến buổi gặp đầu tiên
Ví dụ giả định: chị Hoà ở một tổ dân phố tại Hải Phòng có cửa sổ bếp sát mảnh sân sau của nhà ông Tâm. Mấy tháng nay ông Tâm đặt bếp than nướng hàng ở sân sau, khói bay vào bếp nhà chị. Chị đã nói hai lần, ông bảo chỉ làm vài giờ mỗi chiều. Chị viết một trang ngắn: bắt đầu từ tháng nào, khói vào khoảng giờ nào, mẹ chồng chị đang bệnh phổi; chị mong ông dời bếp sang góc khác hoặc lắp ống khói hướng lên.
Chị đưa tờ giấy cho tổ trưởng tổ hoà giải, nói thêm vài câu. Hai ngày sau, một hoà giải viên là cán bộ hội người cao tuổi sang xem sân, nói chuyện riêng với ông Tâm. Ông Tâm kể rằng đây là nguồn thu chính từ khi nghỉ làm. Buổi ngồi lại ở nhà văn hoá có ba người: chị Hoà, ông Tâm, hoà giải viên. Hai bên chốt ông dời bếp sang góc sân phía đường, chị Hoà đồng ý để ông dùng nhờ một đoạn tường nhà mình để gác mái che.
Điểm đáng chú ý: chị Hoà được việc vì đề nghị rõ và mong muốn cụ thể; ông Tâm chịu nhượng vì được lắng nghe hoàn cảnh. Nếu ngay từ đầu chị chỉ nói "ông ấy làm khói, nhờ tổ giải quyết", hoà giải viên sẽ mất thêm nhiều buổi để hiểu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Đề nghị tổ hoà giải có phải viết đơn không?
Không bắt buộc. Bạn cứ nói trực tiếp với tổ trưởng tổ hoà giải hoặc một hoà giải viên. Nếu muốn có dấu vết, viết tay một trang tóm tắt sự việc, ghi ngày, ký tên và giữ lại bản chụp. Không có mẫu đơn bắt buộc cho việc này.
Người thuê nhà, người ở trọ có đề nghị tổ hoà giải nơi mình ở được không?
Hoà giải ở cơ sở phục vụ mâu thuẫn phát sinh trong cộng đồng dân cư, không chỉ người có hộ khẩu lâu năm. Nếu bạn đang sinh sống thực tế ở đó và mâu thuẫn xảy ra ở đó, bạn có thể đề nghị; nên báo thêm cho chủ nhà biết để họ cùng tham gia khi cần.
Một bên đề nghị mà bên kia không biết có được không?
Được. Một bên đề nghị là đủ để tổ hoà giải bắt đầu tìm hiểu. Hoà giải viên sẽ liên hệ bên kia, giải thích và mời tham gia. Buổi ngồi lại chỉ diễn ra khi bên kia đồng ý, vì hoà giải dựa trên sự tự nguyện.
Có phải trả tiền cho hoà giải viên không?
Không. Hoạt động hoà giải ở cơ sở không thu tiền của các bên. Hoà giải viên có thể được hỗ trợ thù lao theo vụ việc từ nguồn kinh phí nhà nước theo quy định, nhưng khoản đó không do các bên trả.
Chuyện xảy ra giữa hai nhà ở hai thôn khác nhau thì đề nghị ở đâu?
Bạn có thể đề nghị tổ hoà giải ở thôn nơi mình ở hoặc nơi xảy ra mâu thuẫn. Trong thực tế, hai tổ hoà giải thường phối hợp, mỗi bên cử một hoà giải viên. Nếu lúng túng, hỏi công chức tư pháp ở Uỷ ban nhân dân xã để được hướng dẫn.
Đang đề nghị hoà giải rồi có được nộp đơn ra toà không?
Với phần lớn tranh chấp dân sự, đề nghị hoà giải ở cơ sở không làm mất quyền khởi kiện. Bạn có thể dừng hoà giải để đi cửa khác. Riêng tranh chấp đất đai và một số loại việc có bước hoà giải bắt buộc riêng theo luật chuyên ngành, cần kiểm tra trước khi nộp đơn.